37 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
ऋचो यजूंष्यधीते यः सामवेदं च यो द्विजः
पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते न स लिप्यते
dhṛtarāṣṭra uvāca
ṛco yajūṃṣyadhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ
pāpāni kurvanpāpena lipyate na sa lipyate
- 2
सनत्सुजात उवाच
नैनं सामान्य् ऋचो वापि न यजूंषि विचक्षण
त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम्
sanatsujāta uvāca
nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa
trāyante karmaṇaḥ pāpānna te mithyā bravīmyaham
- 3
न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम्
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले
na chandāṃsi vṛjināttārayanti māyāvinaṃ māyayā vartamānam
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāśchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle
- 4
धृतराष्ट्र उवाच
न चेद्वेदा वेदविदं शक्तास्त्रातुं विचक्षण
अथ कस्मात्प्रलापो ऽयं ब्राह्मणानां सनातनः
dhṛtarāṣṭra uvāca
na cedvedā vedavidaṃ śaktāstrātuṃ vicakṣaṇa
atha kasmātpralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ
- 5
सनत्सुजात उवाच
अस्मिंल्लोके तपस्तप्तं फलम् अन्यत्र दृश्यते
ब्राह्मणानाम् इमे लोका ऋद्धे तपसि संयताः
sanatsujāta uvāca
asmiṃlloke tapastaptaṃ phalam anyatra dṛśyate
brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ
- 6
धृतराष्ट्र उवाच
कथं समृद्धम् अप्य् ऋद्धं तपो भवति केवलम्
सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam
sanatsujāta tadbrūhi yathā vidyāma tadvayam
- 7
सनत्सुजात उवाच
क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषास्तथा नृशंसादि षड् अत्र राजन्
धर्मादयो द्वादश चाततानाः शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम्
sanatsujāta uvāca
krodhādayo dvādaśa yasya doṣāstathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan
dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ śāstre guṇā ye viditā dvijānām
- 8
क्रोधः कामो लोभमोहौ विवित्साकृपासूया मानशोकौ स्पृहा च
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा वर्ज्याः सदा द्वादशैते नरेण
krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsākṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca
īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa
- 9
एकैकम् एते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते
लिप्समानो ऽन्तरं तेषां मृगाणाम् इव लुब्धकः
ekaikam ete rājendra manuṣyānparyupāsate
lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ
- 10
विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी बिभ्रत्कोपं चपलो ऽरक्षणश्च
एते प्राप्ताः षण्नरान्पापधर्मान्प्रकुर्वते नोत सन्तः सुदुर्गे
vikatthanaḥ spṛhayālurmanasvī bibhratkopaṃ capalo 'rakṣaṇaśca
ete prāptāḥ ṣaṇnarānpāpadharmānprakurvate nota santaḥ sudurge
- 11
संभोगसंविद्द्विषम् एधमानो दत्तानुतापी कृपणो ऽबलीयान्
वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा एते ऽपरे सप्त नृशंसधर्माः
saṃbhogasaṃviddviṣam edhamāno dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān
vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ
- 12
धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया
यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य
dharmaśca satyaṃ ca damastapaśca amātsaryaṃ hrīstitikṣānasūyā
yajñaśca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya
- 13
यस्त्वेतेभ्यः प्रवसेद्द्वादशेभ्यः सर्वाम् अपीमां पृथिवीं प्रशिष्यात्
त्रिभिर्द्वाभ्याम् एकतो वा विशिष्टो नास्य स्वम् अस्तीति स वेदितव्यः
yastvetebhyaḥ pravaseddvādaśebhyaḥ sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt
tribhirdvābhyām ekato vā viśiṣṭo nāsya svam astīti sa veditavyaḥ
- 14
दमस्त्यागो ऽप्रमादश्च एतेष्वमृतम् आहितम्
तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः
damastyāgo 'pramādaśca eteṣvamṛtam āhitam
tāni satyamukhānyāhurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
- 15
दमो ऽष्टादशदोषः स्यात्प्रतिकूलं कृताकृते
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा
damo 'ṣṭādaśadoṣaḥ syātpratikūlaṃ kṛtākṛte
anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā
- 16
क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशुन्यम् एव च
मत्सरश्च विवित्सा च परितापस्तथा रतिः
krodhaḥ śokastathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca
matsaraśca vivitsā ca paritāpastathā ratiḥ
- 17
अपस्मारः सातिवादस्तथा संभावनात्मनि
एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दमः सद्भिर् उच्यते
apasmāraḥ sātivādastathā saṃbhāvanātmani
etairvimukto doṣairyaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate
- 18
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः प्रियं प्राप्य न हृष्यति
अप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथां जातु न चार्च्छति
śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati
apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati
- 19
इष्टान्दारांश्च पुत्रांश्च न चान्यं यद्वचो भवेत्
अर्हते याचमानाय प्रदेयं तद्वचो भवेत्
अप्यवाच्यं वदत्येव स तृतीयो गुणः स्मृतः
iṣṭāndārāṃśca putrāṃśca na cānyaṃ yadvaco bhavet
arhate yācamānāya pradeyaṃ tadvaco bhavet
apyavācyaṃ vadatyeva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ
- 20
त्यक्तैर्द्रव्यैर्यो भवति नोपयुङ्क्ते च कामतः
न च कर्मसु तद्धीनः शिष्यबुद्धिर्नरो यथा
सर्वैर् एव गुणैर्युक्तो द्रव्यवान् अपि यो भवेत्
tyaktairdravyairyo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ
na ca karmasu taddhīnaḥ śiṣyabuddhirnaro yathā
sarvair eva guṇairyukto dravyavān api yo bhavet
- 21
अप्रमादो ऽष्टदोषः स्यात्तान्दोषान्परिवर्जयेत्
इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत
अतीतानागतेभ्यश्च मुक्तो ह्येतैः सुखी भवेत्
apramādo 'ṣṭadoṣaḥ syāttāndoṣānparivarjayet
indriyebhyaśca pañcabhyo manasaścaiva bhārata
atītānāgatebhyaśca mukto hyetaiḥ sukhī bhavet
- 22
दोषैर् एतैर्विमुक्तं तु गुणैर् एतैः समन्वितम्
एतत्समृद्धम् अप्य् ऋद्धं तपो भवति केवलम्
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
doṣair etairvimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam
etatsamṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam
yanmāṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
- 23
धृतराष्ट्र उवाच
आख्यानपञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः
तथैवान्ये चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे
dhṛtarāṣṭra uvāca
ākhyānapañcamairvedairbhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ
tathaivānye caturvedāstrivedāśca tathāpare
- 24
द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथापरे
तेषां तु कतमः स स्याद्यम् अहं वेद ब्राह्मणम्
dvivedāścaikavedāśca anṛcaśca tathāpare
teṣāṃ tu katamaḥ sa syādyam ahaṃ veda brāhmaṇam
- 25
सनत्सुजात उवाच
एकस्य वेदस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवो ऽभवन्
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिद् अवस्थितः
एवं वेदम् अनुत्साद्य प्रज्ञां महति कुर्वते
sanatsujāta uvāca
ekasya vedasyājñānādvedāste bahavo 'bhavan
satyasyaikasya rājendra satye kaścid avasthitaḥ
evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate
- 26
दानम् अध्ययनं यज्ञो लोभाद् एतत्प्रवर्तते
सत्यात्प्रच्यवमानानां संकल्पो वितथो भवेत्
dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etatpravartate
satyātpracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet
- 27
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात्
मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्योत कर्मणा
संकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पान् अधितिष्ठति
tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt
manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā
saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati
- 28
अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षितव्रतम् आचरेत्
नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यम् एव सतां परम्
ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः
anaibhṛtyena vai tasya dīkṣitavratam ācaret
nāmaitaddhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param
jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ
- 29
विद्याद्बहु पठन्तं तु बहुपाठीति ब्राह्मणम्
तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव ब्राह्मणम्
य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया
vidyādbahu paṭhantaṃ tu bahupāṭhīti brāhmaṇam
tasmātkṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam
ya eva satyānnāpaiti sa jñeyo brāhmaṇastvayā
- 30
छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा जगौ पुरस्ताद् ऋषिसर्ग एषः
छन्दोविदस्ते य उ तान् अधीत्य न वेद्यवेदस्य विदुर्न वेद्यम्
chandāṃsi nāma kṣatriya tānyatharvā jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ
chandovidaste ya u tān adhītya na vedyavedasya vidurna vedyam

