104 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः
विदुरं द्रष्टुम् इच्छामि तम् इहानय माचिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram
- 2
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारम् अब्रवीत्
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati
- 3
एवम् उक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम्
अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय
evam uktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya
- 4
द्वाःस्थ उवाच
विदुरो ऽयम् अनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्
द्रष्टुम् इच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्
dvāḥstha uvāca
viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt
draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām
- 5
धृतराष्ट्र उवाच
प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम्
अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने
dhṛtarāṣṭra uvāca
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane
- 6
द्वाःस्थ उवाच
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः
न हि ते दर्शने ऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम्
dvāḥstha uvāca
praviśāntaḥpuraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ
na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām
- 7
वैशंपायन उवाच
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam
- 8
विदुरो ऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात्
यदि किंचन कर्तव्यम् अयम् अस्मि प्रशाधि माम्
viduro 'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt
yadi kiṃcana kartavyam ayam asmi praśādhi mām
- 9
धृतराष्ट्र उवाच
संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति
dhṛtarāṣṭra uvāca
saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati
- 10
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया
तन्मे दहति गात्राणि तद् अकार्षीत्प्रजागरम्
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā
tanme dahati gātrāṇi tad akārṣītprajāgaram
- 11
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यद् इह पश्यसि
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि
jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi
- 12
यतः प्राप्तः संजयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः
सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव हि मे ऽद्य चिन्ता
yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ
sarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni kiṃ vakṣyatītyeva hi me 'dya cintā
- 13
विदुर उवाच
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम्
हृतस्वं कामिनं चोरम् आविशन्ति प्रजागराः
vidura uvāca
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam
hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ
- 14
कच्चिद् एतैर्महादोषैर्न स्पृष्टो ऽसि नराधिप
कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे
kaccid etairmahādoṣairna spṛṣṭo 'si narādhipa
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase
- 15
धृतराष्ट्र उवाच
श्रोतुम् इच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः
अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वम् एकः प्राज्ञसंमतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ
asminrājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ
- 16
विदुर उवाच
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम्
vidura uvāca
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍitalakṣaṇam
- 17
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता
यम् अर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā
yam arthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate
- 18
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे
कृतम् एवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare
kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate
- 19
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतम् उष्णं भयं रतिः
समृद्धिर् असमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ
samṛddhir asamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate
- 20
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते
कामाद् अर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate
kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate
- 21
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते
न किंचिद् अवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate
na kiṃcid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha
- 22
क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्
नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt
nāsaṃpṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya
- 23
नाप्राप्यम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः
nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ
- 24
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ
avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate
- 25
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ
āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha
- 26
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते
na hṛṣyatyātmasaṃmāne nāvamānena tapyate
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate
- 27
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम्
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate
- 28
प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान्
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते
pravṛttavākcitrakatha ūhavānpratibhānavān
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate
- 29
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा
असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā
asaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ
- 30
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ

