30 shlokas
- 1
विदुर उवाच
यो ऽभ्यर्थितः सद्भिर् असज्जमानः करोत्यर्थं शक्तिम् अहापयित्वा
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्तम् अलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः
vidura uvāca
yo 'bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ karotyarthaṃ śaktim ahāpayitvā
kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santam alaṃ prasannā hi sukhāya santaḥ
- 2
महान्तम् अप्यर्थम् अधर्मयुक्तं यः संत्यजत्यनुपाक्रुष्ट एव
सुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य
mahāntam apyartham adharmayuktaṃ yaḥ saṃtyajatyanupākruṣṭa eva
sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya
- 3
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम्
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया
anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam
guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā
- 4
असूयैकपदं मृत्युर् अतिवादः श्रियो वधः
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः
asūyaikapadaṃ mṛtyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ
aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ
- 5
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम्
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत्
sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham
sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet
- 6
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā
- 7
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिम् अन्तकः क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता
अपालनं हन्ति पशूंश्च राजन्न् एकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्
āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhim antakaḥ krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā
apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram
- 8
अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च
वृद्धो ज्ञातिर् अवसन्नो वयस्य एतानि ते सन्तु गृहे सदैव
ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaśca
vṛddho jñātir avasanno vayasya etāni te santu gṛhe sadaiva
- 9
अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी
विषम् औदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना
ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī
viṣam audumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā
- 10
गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुर् अब्रवीत्
देवब्राह्मणपूजार्थम् अतिथीनां च भारत
gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt
devabrāhmaṇapūjārtham atithīnāṃ ca bhārata
- 11
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्
न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः
idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam
na jātu kāmānna bhayānna lobhāddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ
- 12
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये नित्यो जीवो धातुर् अस्य त्वनित्यः
त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये संतुष्य त्वं तोषपरो हि लाभः
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye nityo jīvo dhātur asya tvanityaḥ
tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye saṃtuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābhaḥ
- 13
महाबलान्पश्य महानुभावान्प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान्गतान्नरेन्द्रान्वशम् अन्तकस्य
mahābalānpaśya mahānubhāvānpraśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām
rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogāngatānnarendrānvaśam antakasya
- 14
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्तश्चितामध्ये काष्ठम् इव क्षिपन्ति
mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti
taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaścitāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti
- 15
अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्
द्वाभ्याम् अयं सह गच्छत्यमुत्र पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः
anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn
dvābhyām ayaṃ saha gacchatyamutra puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ
- 16
उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः
अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयंकृतम्
utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ
agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃkṛtam
- 17
अस्माल्लोकाद् ऊर्ध्वम् अमुष्य चाधो महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्
तद्वै महामोहनम् इन्द्रियाणां बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्
asmāllokād ūrdhvam amuṣya cādho mahattamastiṣṭhati hyandhakāram
tadvai mahāmohanam indriyāṇāṃ budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan
- 18
इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथावन्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुम् एवम्
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके भयं न चामुत्र न चेह ते ऽस्ति
idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvanniśamya sarvaṃ pratipattum evam
yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sti
- 19
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिः
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा पुण्यो ह्यात्मा नित्यम् अम्भो ऽम्भ एव
ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ
tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā puṇyo hyātmā nityam ambho 'mbha eva
- 20
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्मदुर्गाणि संतर
kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm
kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janmadurgāṇi saṃtara
- 21
प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम्
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित्
prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham
kāryākārye pūjayitvā prasādya yaḥ saṃpṛcchenna sa muhyetkadācit
- 22
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā
- 23
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी
ऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्वन्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात्
nityodakī nityayajñopavītī nityasvādhyāyī patitānnavarjī
ṛtaṃ bruvangurave karma kurvanna brāhmaṇaścyavate brahmalokāt
- 24
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नीन् इष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च
गोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा हतः संग्रामे क्षत्रियः स्वर्गम् एति
adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāśca
gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargam eti
- 25
वैश्यो ऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च
त्रेतापूतं धूमम् आघ्राय पुण्यं प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते
vaiśyo 'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃśca dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃśca
tretāpūtaṃ dhūmam āghrāya puṇyaṃ pretya svarge devasukhāni bhuṅkte
- 26
ब्रह्मक्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपापस्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते
brahmakṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ
tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpastyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte
- 27
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोध
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्रस्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व
cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto hetuṃ cātra bruvato me nibodha
kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputrastaṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva
- 28
धृतराष्ट्र उवाच
एवम् एतद्यथा मां त्वम् अनुशाससि नित्यदा
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
evam etadyathā māṃ tvam anuśāsasi nityadā
mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām
- 29
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते
sā tu buddhiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānprati me sadā
duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate
- 30
न दिष्टम् अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केनचित्
दिष्टम् एव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kenacit
diṣṭam eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

