45 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तस्मिन् अभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना
स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmin abhihite vākye keśavena mahātmanā
stimitā hṛṣṭaromāṇa āsansarve sabhāsadaḥ
- 2
कः स्विद् उत्तरम् एतस्माद्वक्तुम् उत्सहते पुमान्
इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः
kaḥ svid uttaram etasmādvaktum utsahate pumān
iti sarve manobhiste cintayanti sma pārthivāḥ
- 3
तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु
जामदग्न्य इदं वाक्यम् अब्रवीत्कुरुसंसदि
tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu
jāmadagnya idaṃ vākyam abravītkurusaṃsadi
- 4
इमाम् एकोपमां राजञ्शृणु सत्याम् अशङ्कितः
तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे
imām ekopamāṃ rājañśṛṇu satyām aśaṅkitaḥ
tāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhviti manyase
- 5
राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराभवत्
अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीम् इति नः श्रुतम्
rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purābhavat
akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīm iti naḥ śrutam
- 6
स स्म नित्यं निशापाये प्रातर् उत्थाय वीर्यवान्
ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्न् आस्ते महारथः
sa sma nityaṃ niśāpāye prātar utthāya vīryavān
brāhmaṇānkṣatriyāṃścaiva pṛcchann āste mahārathaḥ
- 7
अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि
शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शस्त्रभृत्
asti kaścidviśiṣṭo vā madvidho vā bhavedyudhi
śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vāpi śastrabhṛt
- 8
इति ब्रुवन्न् अन्वचरत्स राजा पृथिवीम् इमाम्
दर्पेण महता मत्तः कंचिद् अन्यम् अचिन्तयन्
iti bruvann anvacaratsa rājā pṛthivīm imām
darpeṇa mahatā mattaḥ kaṃcid anyam acintayan
- 9
तं स्म वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतो ऽभयाः
प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः
taṃ sma vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato 'bhayāḥ
pratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ
- 10
प्रतिषिध्यमानो ऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान्
अभिमानी श्रिया मत्तस्तम् ऊचुर्ब्राह्मणास्तदा
pratiṣidhyamāno 'pyasakṛtpṛcchatyeva sa vai dvijān
abhimānī śriyā mattastam ūcurbrāhmaṇāstadā
- 11
तपस्विनो महात्मानो वेदव्रतसमन्विताः
उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः
tapasvino mahātmāno vedavratasamanvitāḥ
udīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ
- 12
अनेकजननं सख्यं ययोः पुरुषसिंहयोः
तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन
anekajananaṃ sakhyaṃ yayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
tayostvaṃ na samo rājanbhavitāsi kadācana
- 13
एवम् उक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान्
क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ
evam uktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tāndvijān
kva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau
- 14
ब्राह्मणा ऊचुः
नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम्
आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव
brāhmaṇā ūcuḥ
naro nārāyaṇaścaiva tāpasāviti naḥ śrutam
āyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yudhyasva pārthiva
- 15
श्रूयते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ
तपो घोरम् अनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने
śrūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāvubhau
tapo ghoram anirdeśyaṃ tapyete gandhamādane
- 16
राम उवाच
स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम्
अमृष्यमाणः सम्प्रायाद्यत्र तावपराजितौ
rāma uvāca
sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm
amṛṣyamāṇaḥ samprāyādyatra tāvaparājitau
- 17
स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्
मृगयाणो ऽन्वगच्छत्तौ तापसावपराजितौ
sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam
mṛgayāṇo 'nvagacchattau tāpasāvaparājitau
- 18
तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंततौ
शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ
अभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छद् अनामयम्
tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisaṃtatau
śītavātātapaiścaiva karśitau puruṣottamau
abhigamyopasaṃgṛhya paryapṛcchad anāmayam
- 19
तम् अर्चित्वा मूलफलैर् आसनेनोदकेन च
न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियताम् इति
tam arcitvā mūlaphalair āsanenodakena ca
nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatām iti
- 20
दम्भोद्भव उवाच
बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः
भवद्भ्यां युद्धम् आकाङ्क्षन्न् उपयातो ऽस्मि पर्वतम्
आतिथ्यं दीयताम् एतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति
dambhodbhava uvāca
bāhubhyāṃ me jitā bhūmirnihatāḥ sarvaśatravaḥ
bhavadbhyāṃ yuddham ākāṅkṣann upayāto 'smi parvatam
ātithyaṃ dīyatām etatkāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati
- 21
नरनारायणावूचतुः
अपेतक्रोधलोभो ऽयम् आश्रमो राजसत्तम
न ह्यस्मिन् आश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतो ऽनृजुः
अन्यत्र युद्धम् आकाङ्क्ष्व बहवः क्षत्रियाः क्षितौ
naranārāyaṇāvūcatuḥ
apetakrodhalobho 'yam āśramo rājasattama
na hyasmin āśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto 'nṛjuḥ
anyatra yuddham ākāṅkṣva bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau
- 22
राम उवाच
उच्यमानस्तथापि स्म भूय एवाभ्यभाषत
पुनः पुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत
दम्भोद्भवो युद्धम् इच्छन्न् आह्वयत्येव तापसौ
rāma uvāca
ucyamānastathāpi sma bhūya evābhyabhāṣata
punaḥ punaḥ kṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaśca bhārata
dambhodbhavo yuddham icchann āhvayatyeva tāpasau
- 23
ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिम् आदाय कौरव
अब्रवीद् एहि युध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय
tato narastviṣīkāṇāṃ muṣṭim ādāya kaurava
abravīd ehi yudhyasva yuddhakāmuka kṣatriya
- 24
सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम्
अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धाम् इतः परम्
sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm
ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhām itaḥ param
- 25
दम्भोद्भव उवाच
यद्येतद् अस्त्रम् अस्मासु युक्तं तापस मन्यसे
एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहम् आगतः
dambhodbhava uvāca
yadyetad astram asmāsu yuktaṃ tāpasa manyase
etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hyaham āgataḥ
- 26
राम उवाच
इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत्
दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसुः सहसैनिकः
rāma uvāca
ityuktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat
dambhodbhavastāpasaṃ taṃ jighāṃsuḥ sahasainikaḥ
- 27
तस्य तान् अस्यतो घोरान् इषून्परतनुच्छिदः
कदर्थीकृत्य स मुनिर् इषीकाभिर् अपानुदत्
tasya tān asyato ghorān iṣūnparatanucchidaḥ
kadarthīkṛtya sa munir iṣīkābhir apānudat
- 28
ततो ऽस्मै प्रासृजद्घोरम् ऐषीकम् अपराजितः
अस्त्रम् अप्रतिसंधेयं तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tato 'smai prāsṛjadghoram aiṣīkam aparājitaḥ
astram apratisaṃdheyaṃ tad adbhutam ivābhavat
- 29
तेषाम् अक्षीणि कर्णांश्च नस्तकांश्चैव मायया
निमित्तवेधी स मुनिर् इषीकाभिः समर्पयत्
teṣām akṣīṇi karṇāṃśca nastakāṃścaiva māyayā
nimittavedhī sa munir iṣīkābhiḥ samarpayat
- 30
स दृष्ट्वा श्वेतम् आकाशम् इषीकाभिः समाचितम्
पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मे ऽस्त्विति चाब्रवीत्
sa dṛṣṭvā śvetam ākāśam iṣīkābhiḥ samācitam
pādayornyapatadrājā svasti me 'stviti cābravīt

