38 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एतस्मिन् एव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः
हिरण्यलोम्नो नृपतेः साक्षाद् इन्द्रसखस्य वै
vaiśaṃpāyana uvāca
etasmin eva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ
hiraṇyalomno nṛpateḥ sākṣād indrasakhasya vai
- 2
आहृतीनाम् अधिपतेर्भोजस्यातियशस्विनः
दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः
āhṛtīnām adhipaterbhojasyātiyaśasvinaḥ
dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ
- 3
यः किंपुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिनः
शिष्यः कृत्स्नं धनुर्वेदं चतुष्पादम् अवाप्तवान्
yaḥ kiṃpuruṣasiṃhasya gandhamādanavāsinaḥ
śiṣyaḥ kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ catuṣpādam avāptavān
- 4
यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा
शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यम् अक्षयम्
yo māhendraṃ dhanurlebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā
śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyam akṣayam
- 5
त्रीण्येवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिविचारिणाम्
वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः
trīṇyevaitāni divyāni dhanūṃṣi divicāriṇām
vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ
- 6
शार्ङ्गं तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्यं तेजोमयं धनुः
धारयामास यत्कृष्णः परसेनाभयावहम्
śārṅgaṃ tu vaiṣṇavaṃ prāhurdivyaṃ tejomayaṃ dhanuḥ
dhārayāmāsa yatkṛṣṇaḥ parasenābhayāvaham
- 7
गाण्डीवं पावकाल्लेभे खाण्डवे पाकशासनिः
द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपद्यत
gāṇḍīvaṃ pāvakāllebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ
drumādrukmī mahātejā vijayaṃ pratyapadyata
- 8
संछिद्य मौरवान्पाशान्निहत्य मुरम् ओजसा
निर्जित्य नरकं भौमम् आहृत्य मणिकुण्डले
saṃchidya mauravānpāśānnihatya muram ojasā
nirjitya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale
- 9
षोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च
प्रतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुर् उत्तमम्
ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca
pratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanur uttamam
- 10
रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर्मेघसमस्वनम्
विभीषयन्न् इव जगत्पाण्डवान् अभ्यवर्तत
rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanurmeghasamasvanam
vibhīṣayann iva jagatpāṇḍavān abhyavartata
- 11
नामृष्यत पुरा यो ऽसौ स्वबाहुबलदर्पितः
रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता
nāmṛṣyata purā yo 'sau svabāhubaladarpitaḥ
rukmiṇyā haraṇaṃ vīro vāsudevena dhīmatā
- 12
कृत्वा प्रतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्यामि केशवम्
ततो ऽन्वधावद्वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
kṛtvā pratijñāṃ nāhatvā nivartiṣyāmi keśavam
tato 'nvadhāvadvārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
- 13
सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया
विचित्रायुधवर्मिण्या गङ्गयेव प्रवृद्धया
senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā
vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgayeva pravṛddhayā
- 14
स समासाद्य वार्ष्णेयं योगानाम् ईश्वरं प्रभुम्
व्यंसितो व्रीडितो राजन्न् आजगाम स कुण्डिनम्
sa samāsādya vārṣṇeyaṃ yogānām īśvaraṃ prabhum
vyaṃsito vrīḍito rājann ājagāma sa kuṇḍinam
- 15
यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा
तत्र भोजकटं नाम चक्रे नगरम् उत्तमम्
yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā
tatra bhojakaṭaṃ nāma cakre nagaram uttamam
- 16
सैन्येन महता तेन प्रभूतगजवाजिना
पुरं तद्भुवि विख्यातं नाम्ना भोजकटं नृप
sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā
puraṃ tadbhuvi vikhyātaṃ nāmnā bhojakaṭaṃ nṛpa
- 17
स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः
अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान्समुपागमत्
sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ
akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavānsamupāgamat
- 18
ततः स कवची खड्गी शरी धन्वी तली रथी
ध्वजेनादित्यवर्णेन प्रविवेश महाचमूम्
tataḥ sa kavacī khaḍgī śarī dhanvī talī rathī
dhvajenādityavarṇena praviveśa mahācamūm
- 19
विदितः पाण्डवेयानां वासुदेवप्रियेप्सया
युधिष्ठिरस्तु तं राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत्
viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudevapriyepsayā
yudhiṣṭhirastu taṃ rājā pratyudgamyābhyapūjayat
- 20
स पूजितः पाण्डुसुतैर्यथान्यायं सुसत्कृतः
प्रतिपूज्य च तान्सर्वान्विश्रान्तः सहसैनिकः
उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
sa pūjitaḥ pāṇḍusutairyathānyāyaṃ susatkṛtaḥ
pratipūjya ca tānsarvānviśrāntaḥ sahasainikaḥ
uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
- 21
सहायो ऽस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतो ऽसि पाण्डव
करिष्यामि रणे साह्यम् असह्यं तव शत्रुभिः
sahāyo 'smi sthito yuddhe yadi bhīto 'si pāṇḍava
kariṣyāmi raṇe sāhyam asahyaṃ tava śatrubhiḥ
- 22
न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमान् अस्तीह कश्चन
निहत्य समरे शत्रूंस्तव दास्यामि फल्गुन
na hi me vikrame tulyaḥ pumān astīha kaścana
nihatya samare śatrūṃstava dāsyāmi phalguna
- 23
इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ
शृण्वतां पार्थिवेन्द्राणाम् अन्येषां चैव सर्वशः
ityukto dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau
śṛṇvatāṃ pārthivendrāṇām anyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ
- 24
वासुदेवम् अभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम्
उवाच धीमान्कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम्
vāsudevam abhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavam
uvāca dhīmānkaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam
- 25
युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः
सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम
yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ
sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kastadāsītsakhā mama
- 26
तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले
खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत्
tathā pratibhaye tasmindevadānavasaṃkule
khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyastadābhavat
- 27
निवातकवचैर्युद्धे कालकेयैश्च दानवैः
तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत्
nivātakavacairyuddhe kālakeyaiśca dānavaiḥ
tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyastadābhavat
- 28
तथा विराटनगरे कुरुभिः सह संगरे
युध्यतो बहुभिस्तात कः सहायो ऽभवन्मम
tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṃgare
yudhyato bahubhistāta kaḥ sahāyo 'bhavanmama
- 29
उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्रवणं यमम्
वरुणं पावकं चैव कृपं द्रोणं च माधवम्
upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam
varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ droṇaṃ ca mādhavam
- 30
धारयन्गाण्डिवं दिव्यं धनुस्तेजोमयं दृढम्
अक्षय्यशरसंयुक्तो दिव्यास्त्रपरिबृंहितः
dhārayangāṇḍivaṃ divyaṃ dhanustejomayaṃ dṛḍham
akṣayyaśarasaṃyukto divyāstraparibṛṃhitaḥ

