27 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अचलो वृषकश्चैव भ्रातरौ सहितावुभौ
रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून्विध्वंसयिष्यतः
bhīṣma uvāca
acalo vṛṣakaścaiva bhrātarau sahitāvubhau
rathau tava durādharṣau śatrūnvidhvaṃsayiṣyataḥ
- 2
बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ
गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ
balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau
gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau
- 3
सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः
प्रोत्साहयति राजंस्त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह
sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ
protsāhayati rājaṃstvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha
- 4
परुषः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस्तव
मन्त्री नेता च बन्धुश्च मानी चात्यन्तम् उच्छ्रितः
paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanastava
mantrī netā ca bandhuśca mānī cātyantam ucchritaḥ
- 5
एष नैव रथः पूर्णो नाप्येवातिरथो नृप
वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः
कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी
eṣa naiva rathaḥ pūrṇo nāpyevātiratho nṛpa
viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ
kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī
- 6
अभिशापाच्च रामस्य ब्राह्मणस्य च भाषणात्
करणानां वियोगाच्च तेन मे ऽर्धरथो मतः
नैष फल्गुनम् आसाद्य पुनर्जीवन्विमोक्ष्यते
abhiśāpācca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt
karaṇānāṃ viyogācca tena me 'rdharatho mataḥ
naiṣa phalgunam āsādya punarjīvanvimokṣyate
- 7
संजय उवाच
ततो ऽब्रवीन्महाबाहुर्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
एवम् एतद्यथात्थ त्वं न मिथ्यास्तीति किंचन
saṃjaya uvāca
tato 'bravīnmahābāhurdroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
evam etadyathāttha tvaṃ na mithyāstīti kiṃcana
- 8
रणे रणे ऽतिमानी च विमुखश्चैव दृश्यते
घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मे ऽर्धरथो मतः
raṇe raṇe 'timānī ca vimukhaścaiva dṛśyate
ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca tena me 'rdharatho mataḥ
- 9
एतच्छ्रुत्वा तु राधेयः क्रोधाद् उत्फुल्ललोचनः
उवाच भीष्मं राजेन्द्र तुदन्वाग्भिः प्रतोदवत्
etacchrutvā tu rādheyaḥ krodhād utphullalocanaḥ
uvāca bhīṣmaṃ rājendra tudanvāgbhiḥ pratodavat
- 10
पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैर् उपकृन्तसि
अनागसं सदा द्वेषाद् एवम् एव पदे पदे
मर्षयामि च तत्सर्वं दुर्योधनकृतेन वै
pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśarair upakṛntasi
anāgasaṃ sadā dveṣād evam eva pade pade
marṣayāmi ca tatsarvaṃ duryodhanakṛtena vai
- 11
त्वं तु मां मन्यसे ऽशक्तं यथा कापुरुषं तथा
भवान् अर्धरथो मह्यं मतो नास्त्यत्र संशयः
tvaṃ tu māṃ manyase 'śaktaṃ yathā kāpuruṣaṃ tathā
bhavān ardharatho mahyaṃ mato nāstyatra saṃśayaḥ
- 12
सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेय न मृषा वदे
कुरूणाम् अहितो नित्यं न च राजावबुध्यते
sarvasya jagataścaiva gāṅgeya na mṛṣā vade
kurūṇām ahito nityaṃ na ca rājāvabudhyate
- 13
को हि नाम समानेषु राजसूदात्तकर्मसु
तेजोवधम् इमं कुर्याद्विभेदयिषुर् आहवे
यथा त्वं गुणनिर्देशाद् अपराधं चिकीर्षसि
ko hi nāma samāneṣu rājasūdāttakarmasu
tejovadham imaṃ kuryādvibhedayiṣur āhave
yathā tvaṃ guṇanirdeśād aparādhaṃ cikīrṣasi
- 14
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः
महारथत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव
na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ
mahārathatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kṣatrasya kaurava
- 15
बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विजातयः
धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शूद्रास्तु वयसाधिकाः
balajyeṣṭhaṃ smṛtaṃ kṣatraṃ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ
dhanajyeṣṭhāḥ smṛtā vaiśyāḥ śūdrāstu vayasādhikāḥ
- 16
यथेच्छकं स्वयंग्राहाद्रथान् अतिरथांस्तथा
कामद्वेषसमायुक्तो मोहात्प्रकुरुते भवान्
yathecchakaṃ svayaṃgrāhādrathān atirathāṃstathā
kāmadveṣasamāyukto mohātprakurute bhavān
- 17
दुर्योधन महाबाहो साधु सम्यग् अवेक्ष्यताम्
त्यज्यतां दुष्टभावो ऽयं भीष्मः किल्बिषकृत्तव
duryodhana mahābāho sādhu samyag avekṣyatām
tyajyatāṃ duṣṭabhāvo 'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛttava
- 18
भिन्ना हि सेना नृपते दुःसंधेया भवत्युत
मौलापि पुरुषव्याघ्र किमु नाना समुत्थिता
bhinnā hi senā nṛpate duḥsaṃdheyā bhavatyuta
maulāpi puruṣavyāghra kimu nānā samutthitā
- 19
एषां द्वैधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत
तेजोवधो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः
eṣāṃ dvaidhaṃ samutpannaṃ yodhānāṃ yudhi bhārata
tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ
- 20
रथानां क्व च विज्ञानं क्व च भीष्मो ऽल्पचेतनः
अहम् आवारयिष्यामि पाण्डवानाम् अनीकिनीम्
rathānāṃ kva ca vijñānaṃ kva ca bhīṣmo 'lpacetanaḥ
aham āvārayiṣyāmi pāṇḍavānām anīkinīm
- 21
आसाद्य माम् अमोघेषुं गमिष्यन्ति दिशो दश
पाण्डवाः सहपञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव
āsādya mām amogheṣuṃ gamiṣyanti diśo daśa
pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva
- 22
क्व च युद्धविमर्दो वा मन्त्राः सुव्याहृतानि वा
क्व च भीष्मो गतवया मन्दात्मा कालमोहितः
kva ca yuddhavimardo vā mantrāḥ suvyāhṛtāni vā
kva ca bhīṣmo gatavayā mandātmā kālamohitaḥ
- 23
स्पर्धते हि सदा नित्यं सर्वेण जगता सह
न चान्यं पुरुषं कंचिन्मन्यते मोघदर्शनः
spardhate hi sadā nityaṃ sarveṇa jagatā saha
na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃcinmanyate moghadarśanaḥ
- 24
श्रोतव्यं खलु वृद्धानाम् इति शास्त्रनिदर्शनम्
न त्वेवाप्यतिवृद्धानां पुनर्बाला हि ते मताः
śrotavyaṃ khalu vṛddhānām iti śāstranidarśanam
na tvevāpyativṛddhānāṃ punarbālā hi te matāḥ
- 25
अहम् एको हनिष्यामि पाण्डवान्नात्र संशयः
सुयुद्धे राजशार्दूल यशो भीष्मं गमिष्यति
aham eko haniṣyāmi pāṇḍavānnātra saṃśayaḥ
suyuddhe rājaśārdūla yaśo bhīṣmaṃ gamiṣyati
- 26
कृतः सेनापतिस्त्वेष त्वया भीष्मो नराधिप
सेनापतिं गुणो गन्ता न तु योधान्कथंचन
kṛtaḥ senāpatistveṣa tvayā bhīṣmo narādhipa
senāpatiṃ guṇo gantā na tu yodhānkathaṃcana
- 27
नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथंचन
हते तु भीष्मे योधास्मि सर्वैर् एव महारथैः
nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājankathaṃcana
hate tu bhīṣme yodhāsmi sarvair eva mahārathaiḥ

