39 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
तम् अहं स्मयन्न् इव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्
भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथम् आस्थितः
bhīṣma uvāca
tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam
bhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ ratham āsthitaḥ
- 2
आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज
बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि
āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja
badhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi
- 3
ततो माम् अब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरे
रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत्
tato mām abravīdrāmaḥ smayamāno raṇājire
ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat
- 4
सूतो मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः
सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्ये ऽहं कुरुनन्दन
sūto me mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ
susaṃvīto raṇe tābhiryotsye 'haṃ kurunandana
- 5
एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः
शरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत्
evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥ
śaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayat
- 6
ततो ऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये व्यवस्थितम्
सर्वायुधधरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने
tato 'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathe divye vyavasthitam
sarvāyudhadhare śrīmatyadbhutopamadarśane
- 7
मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमे
दिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते
manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropame
divyāśvayuji saṃnaddhe kāñcanena vibhūṣite
- 8
ध्वजेन च महाबाहो सोमालंकृतलक्ष्मणा
धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
dhvajena ca mahābāho somālaṃkṛtalakṣmaṇā
dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān
- 9
सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोर् अकृतव्रणः
सखा वेदविद् अत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह
sārathyaṃ kṛtavāṃstatra yuyutsor akṛtavraṇaḥ
sakhā vedavid atyantaṃ dayito bhārgavasya ha
- 10
आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे
पुनः पुनर् अभिक्रोशन्न् अभियाहीति भार्गवः
āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva me
punaḥ punar abhikrośann abhiyāhīti bhārgavaḥ
- 11
तम् आदित्यम् इवोद्यन्तम् अनाधृष्यं महाबलम्
क्षत्रियान्तकरं रामम् एकम् एकः समासदम्
tam ādityam ivodyantam anādhṛṣyaṃ mahābalam
kṣatriyāntakaraṃ rāmam ekam ekaḥ samāsadam
- 12
ततो ऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै
अवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिर् ऋषिसत्तमम्
tato 'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhānnigṛhya vai
avatīrya dhanurnyasya padātir ṛṣisattamam
- 13
अभ्यगच्छं तदा रामम् अर्चिष्यन्द्विजसत्तमम्
अभिवाद्य चैनं विधिवद् अब्रुवं वाक्यम् उत्तमम्
abhyagacchaṃ tadā rāmam arciṣyandvijasattamam
abhivādya cainaṃ vidhivad abruvaṃ vākyam uttamam
- 14
योत्स्ये त्वया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन च
गुरुणा धर्मशीलेन जयम् आशास्स्व मे विभो
yotsye tvayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena ca
guruṇā dharmaśīlena jayam āśāssva me vibho
- 15
राम उवाच
एवम् एतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिम् इच्छता
धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम्
rāma uvāca
evam etatkuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtim icchatā
dharmo hyeṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām
- 16
शपेयं त्वां न चेद् एवम् आगच्छेथा विशां पते
युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यम् आलम्ब्य कौरव
śapeyaṃ tvāṃ na ced evam āgacchethā viśāṃ pate
yudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyam ālambya kaurava
- 17
न तु ते जयम् आशासे त्वां हि जेतुम् अहं स्थितः
गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतो ऽस्मि चरितेन ते
na tu te jayam āśāse tvāṃ hi jetum ahaṃ sthitaḥ
gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto 'smi caritena te
- 18
भीष्म उवाच
ततो ऽहं तं नमस्कृत्य रथम् आरुह्य सत्वरः
प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमविभूषितम्
bhīṣma uvāca
tato 'haṃ taṃ namaskṛtya ratham āruhya satvaraḥ
prādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punarhemavibhūṣitam
- 19
ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत
दिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया
tato yuddhaṃ samabhavanmama tasya ca bhārata
divasānsubahūnrājanparasparajigīṣayā
- 20
स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्कपत्रिभिः
षष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणाम् अग्निवर्चसाम्
sa me tasminraṇe pūrvaṃ prāharatkaṅkapatribhiḥ
ṣaṣṭyā śataiśca navabhiḥ śarāṇām agnivarcasām
- 21
चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशां पते
प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः
catvārastena me vāhāḥ sūtaścaiva viśāṃ pate
pratiruddhāstathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ
- 22
नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भारत
तम् अहं स्मयन्न् इव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्
namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyaśca bhārata
tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam
- 23
आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि
भूयस्तु शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे
ācāryatā mānitā me nirmaryāde hyapi tvayi
bhūyastu śṛṇu me brahmansaṃpadaṃ dharmasaṃgrahe
- 24
ये ते वेदाः शरीरस्था ब्राह्मण्यं यच्च ते महत्
तपश्च सुमहत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम्
ye te vedāḥ śarīrasthā brāhmaṇyaṃ yacca te mahat
tapaśca sumahattaptaṃ na tebhyaḥ praharāmyaham
- 25
प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समास्थितः
ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात्
prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāsthitaḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt
- 26
पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं च मे
एष ते कार्मुकं वीर द्विधा कुर्मि ससायकम्
paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvorbalaṃ ca me
eṣa te kārmukaṃ vīra dvidhā kurmi sasāyakam
- 27
तस्याहं निशितं भल्लं प्राहिण्वं भरतर्षभ
तेनास्य धनुषः कोटिश्छिन्ना भूमिम् अथागमत्
tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ prāhiṇvaṃ bharatarṣabha
tenāsya dhanuṣaḥ koṭiśchinnā bhūmim athāgamat
- 28
नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम्
प्राहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति
nava cāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām
prāhiṇvaṃ kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati
- 29
काये विषक्तास्तु तदा वायुनाभिसमीरिताः
चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः
kāye viṣaktāstu tadā vāyunābhisamīritāḥ
celuḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ
- 30
क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं व्रणैः
बभौ रामस्तदा राजन्मेरुर्धातून् इवोत्सृजन्
kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaransa rudhiraṃ vraṇaiḥ
babhau rāmastadā rājanmerurdhātūn ivotsṛjan

