35 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनम् अभाषत
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः
vāsudeva uvāca
bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanam abhāṣata
madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ
- 2
प्रातीपः शंतनुस्तात कुलस्यार्थे यथोत्थितः
तथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितो ऽभवत्
prātīpaḥ śaṃtanustāta kulasyārthe yathotthitaḥ
tathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito 'bhavat
- 3
ततः पाण्डुर्नरपतिः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहितः
tataḥ pāṇḍurnarapatiḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ
rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitaḥ
- 4
ज्येष्ठाय राज्यम् अददाद्धृतराष्ट्राय धीमते
यवीयसस्तथा क्षत्तुः कुरुवंशविवर्धनः
jyeṣṭhāya rājyam adadāddhṛtarāṣṭrāya dhīmate
yavīyasastathā kṣattuḥ kuruvaṃśavivardhanaḥ
- 5
ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनम् अच्युतम्
वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितो ऽनघ
tataḥ siṃhāsane rājansthāpayitvainam acyutam
vanaṃ jagāma kauravyo bhāryābhyāṃ sahito 'nagha
- 6
नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत्
प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनम् उत्क्षिपन्
nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat
preṣyavatpuruṣavyāghro vālavyajanam utkṣipan
- 7
ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं नराधिपम्
tataḥ sarvāḥ prajāstāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
anvapadyanta vidhivadyathā pāṇḍuṃ narādhipam
- 8
विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च
चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरंजयः
visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca
cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapuraṃjayaḥ
- 9
कोशसंजनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे
भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसंगरः
kośasaṃjanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe
bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṃgaraḥ
- 10
संधिविग्रहसंयुक्तो राज्ञः संवाहनक्रियाः
अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरंजयः
saṃdhivigrahasaṃyukto rājñaḥ saṃvāhanakriyāḥ
avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ
- 11
सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः
अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना
siṃhāsanastho nṛpatirdhṛtarāṣṭro mahābalaḥ
anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā
- 12
कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि
सम्भूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष्व भोगाञ्जनाधिप
kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vyavasyasi
sambhūya bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣva bhogāñjanādhipa
- 13
ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथंचन
भीष्मेण दत्तम् अश्नामि न त्वया राजसत्तम
bravīmyahaṃ na kārpaṇyānnārthahetoḥ kathaṃcana
bhīṣmeṇa dattam aśnāmi na tvayā rājasattama
- 14
नाहं त्वत्तो ऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप
यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु
nāhaṃ tvatto 'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa
yato bhīṣmastato droṇo yadbhīṣmastvāha tatkuru
- 15
दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धम् अरिकर्शन
समम् आचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा
dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyo rājyārdham arikarśana
samam ācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā
- 16
अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः
aśvatthāmā yathā mahyaṃ tathā śvetahayo mama
bahunā kiṃ pralāpena yato dharmastato jayaḥ
- 17
एवम् उक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा
व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसंगरः
पितुर्वदनम् अन्वीक्ष्य परिवृत्य च धर्मवित्
evam ukte mahārāja droṇenāmitatejasā
vyājahāra tato vākyaṃ viduraḥ satyasaṃgaraḥ
piturvadanam anvīkṣya parivṛtya ca dharmavit
- 18
देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः
प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनर् उद्धृतः
devavrata nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ
pranaṣṭaḥ kauravo vaṃśastvayāyaṃ punar uddhṛtaḥ
- 19
तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे
को ऽयं दुर्योधनो नाम कुले ऽस्मिन्कुलपांसनः
tanme vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase
ko 'yaṃ duryodhano nāma kule 'sminkulapāṃsanaḥ
- 20
यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे
अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभोपहतचेतसः
अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः
yasya lobhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase
anāryasyākṛtajñasya lobhopahatacetasaḥ
atikrāmati yaḥ śāstraṃ piturdharmārthadarśinaḥ
- 21
एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै
यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु
ete naśyanti kuravo duryodhanakṛtena vai
yathā te na praṇaśyeyurmahārāja tathā kuru
- 22
मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वम् एव महाद्युते
चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा मा स्म विनाशय
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा
māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvam eva mahādyute
citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā mā sma vināśaya
prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā
- 23
नोपेक्षस्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम्
अथ ते ऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते
वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह
nopekṣasva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam
atha te 'dya matirnaṣṭā vināśe pratyupasthite
vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha
- 24
बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम्
साध्विदं राज्यम् अद्यास्तु पाण्डवैर् अभिरक्षितम्
baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim
sādhvidaṃ rājyam adyāstu pāṇḍavair abhirakṣitam
- 25
प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान्
पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञां चामिततेजसाम्
prasīda rājaśārdūla vināśo dṛśyate mahān
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām
- 26
विररामैवम् उक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः
प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः
virarāmaivam uktvā tu viduro dīnamānasaḥ
pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ
- 27
ततो ऽथ राज्ञः सुबलस्य पुत्री धर्मार्थयुक्तं कुलनाशभीता
दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं राज्ञां समक्षं सुतम् आह कोपात्
tato 'tha rājñaḥ subalasya putrī dharmārthayuktaṃ kulanāśabhītā
duryodhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ rājñāṃ samakṣaṃ sutam āha kopāt
- 28
ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा ब्रह्मर्षयो ये च सभासदो ऽन्ये
शृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य
ye pārthivā rājasabhāṃ praviṣṭā brahmarṣayo ye ca sabhāsado 'nye
śṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ pāpasya sāmātyaparicchadasya
- 29
राज्यं कुरूणाम् अनुपूर्वभोग्यं क्रमागतो नः कुलधर्म एषः
त्वं पापबुद्धे ऽतिनृशंसकर्मन्राज्यं कुरूणाम् अनयाद्विहंसि
rājyaṃ kurūṇām anupūrvabhogyaṃ kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ
tvaṃ pāpabuddhe 'tinṛśaṃsakarmanrājyaṃ kurūṇām anayādvihaṃsi
- 30
राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी
एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं दुर्योधन प्रार्थयसे ऽद्य मोहात्
rājye sthito dhṛtarāṣṭro manīṣī tasyānujo viduro dīrghadarśī
etāvatikramya kathaṃ nṛpatvaṃ duryodhana prārthayase 'dya mohāt

