103 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
पृच्छामि त्वां संजय राजमध्ये किम् अब्रवीद्वाक्यम् अदीनसत्त्वः
धनंजयस्तात युधां प्रणेता दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा
dhṛtarāṣṭra uvāca
pṛcchāmi tvāṃ saṃjaya rājamadhye kim abravīdvākyam adīnasattvaḥ
dhanaṃjayastāta yudhāṃ praṇetā durātmanāṃ jīvitacchinmahātmā
- 2
संजय उवाच
दुर्योधनो वाचम् इमां शृणोतु यद् अब्रवीद् अर्जुनो योत्स्यमानः
युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा धनंजयः शृण्वतः केशवस्य
saṃjaya uvāca
duryodhano vācam imāṃ śṛṇotu yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ
yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya
- 3
अन्वत्रस्तो बाहुवीर्यं विदान उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः
अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम्
anvatrasto bāhuvīryaṃ vidāna upahvare vāsudevasya dhīraḥ
avocanmāṃ yotsyamānaḥ kirīṭī madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām
- 4
ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम्
यथा समग्रं वचनं मयोक्तं सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तम्
ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣām
yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam
- 5
यथा नूनं देवराजस्य देवाः शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे
तथाशृण्वन्पाण्डवाः सृञ्जयाश्च किरीटिना वाचम् उक्तां समर्थाम्
yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ śuśrūṣante vajrahastasya sarve
tathāśṛṇvanpāṇḍavāḥ sṛñjayāśca kirīṭinā vācam uktāṃ samarthām
- 6
इत्यब्रवीद् अर्जुनो योत्स्यमानो गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः
न चेद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः
अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्ताद् अनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः
ityabravīd arjuno yotsyamāno gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ
na cedrājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ
asti nūnaṃ karma kṛtaṃ purastād anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ
- 7
येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव
शैनेयेन ध्रुवम् आत्तायुधेन धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च
युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव यो ऽपध्यानान्निर्दहेद्गां दिवं च
yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva
śaineyena dhruvam āttāyudhena dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca
yudhiṣṭhireṇendrakalpena caiva yo 'padhyānānnirdahedgāṃ divaṃ ca
- 8
तैश्चेद्युद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रो निर्वृत्तो ऽर्थः सकलः पाण्डवानाम्
मा तत्कार्षीः पाण्डवार्थाय हेतोर् उपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम्
taiścedyuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭro nirvṛtto 'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām
mā tatkārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor upaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam
- 9
यां तां वने दुःखशय्याम् उवास प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी
आशिष्यते दुःखतराम् अनर्थाम् अन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः
yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyām uvāsa pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī
āśiṣyate duḥkhatarām anarthām antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ
- 10
ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन क्रोधेनाथो धर्मगुप्त्या धनेन
अन्यायवृत्तः कुरुपाण्डवेयान् अध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा
hriyā jñānena tapasā damena krodhenātho dharmaguptyā dhanena
anyāyavṛttaḥ kurupāṇḍaveyān adhyātiṣṭhaddhārtarāṣṭro durātmā
- 11
मायोपधः प्रणिधानार्जवाभ्यां तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन
सत्यं ब्रुवन्प्रीतियुक्त्यानृतेन तितिक्षमाणः क्लिश्यमानो ऽतिवेलम्
māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṃ tapodamābhyāṃ dharmaguptyā balena
satyaṃ bruvanprītiyuktyānṛtena titikṣamāṇaḥ kliśyamāno 'tivelam
- 12
यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरम्
अवस्रष्टा कुरुषूद्वृत्तचेतास्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā krodhaṃ yattaṃ varṣapūgānsughoram
avasraṣṭā kuruṣūdvṛttacetāstadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 13
कृष्णवर्त्मेव ज्वलितः समिद्धो यथा दहेत्कक्षम् अग्निर्निदाघे
एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तो ऽनुवीक्ष्य
kṛṣṇavartmeva jvalitaḥ samiddho yathā dahetkakṣam agnirnidāghe
evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto 'nuvīkṣya
- 14
यदा द्रष्टा भीमसेनं रणस्थं गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम्
दुर्मर्षणं पाण्डवं भीमवेगं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
yadā draṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam
durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 15
महासिंहो गाव इव प्रविश्य गदापाणिर्धार्तराष्ट्रान् उपेत्य
यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
mahāsiṃho gāva iva praviśya gadāpāṇirdhārtarāṣṭrān upetya
yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 16
महाभये वीतभयः कृतास्त्रः समागमे शत्रुबलावमर्दी
सकृद्रथेन प्रतियाद्रथौघान्पदातिसंघान्गदयाभिनिघ्नन्
mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ samāgame śatrubalāvamardī
sakṛdrathena pratiyādrathaughānpadātisaṃghāngadayābhinighnan
- 17
सैन्यान् अनेकांस्तरसा विमृद्नन्यदा क्षेप्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम्
छिन्दन्वनं परशुनेव शूरस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
sainyān anekāṃstarasā vimṛdnanyadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam
chindanvanaṃ paraśuneva śūrastadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 18
तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रः समीक्ष्य
पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम्
tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya
pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham
- 19
हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं पराङ्मुखं प्रायशो ऽधृष्टयोधम्
शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ parāṅmukhaṃ prāyaśo 'dhṛṣṭayodham
śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 20
उपासङ्गाद् उद्धरन्दक्षिणेन परःशतान्नकुलश्चित्रयोधी
यदा रथाग्र्यो रथिनः प्रचेता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
upāsaṅgād uddharandakṣiṇena paraḥśatānnakulaścitrayodhī
yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 21
सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु दीर्घं कालं नकुलो याम् अशेत
आशीविषः क्रुद्ध इव श्वसन्भृशं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu dīrghaṃ kālaṃ nakulo yām aśeta
āśīviṣaḥ kruddha iva śvasanbhṛśaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 22
त्यक्तात्मानः पार्थिवायोधनाय समादिष्टा धर्मराजेन वीराः
रथैः शुभ्रैः सैन्यम् अभिद्रवन्तो दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः
tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ
rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto dṛṣṭvā paścāttapsyate dhārtarāṣṭraḥ
- 23
शिशून्कृतास्त्रान् अशिशुप्रकाशान्यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान्
त्यक्त्वा प्राणान्केकयान् आद्रवन्तस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
śiśūnkṛtāstrān aśiśuprakāśānyadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān
tyaktvā prāṇānkekayān ādravantastadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 24
यदा गतोद्वाहम् अकूजनाक्षं सुवर्णतारं रथम् आततायी
दान्तैर्युक्तं सहदेवो ऽधिरूढः शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः
yadā gatodvāham akūjanākṣaṃ suvarṇatāraṃ ratham ātatāyī
dāntairyuktaṃ sahadevo 'dhirūḍhaḥ śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ
- 25
महाभये सम्प्रवृत्ते रथस्थं विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम्
सर्वां दिशं संपतन्तं समीक्ष्य तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
mahābhaye sampravṛtte rathasthaṃ vivartamānaṃ samare kṛtāstram
sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 26
ह्रीनिषेधो निपुणः सत्यवादी महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः
गान्धारिम् आर्च्छंस्तुमुले क्षिप्रकारी क्षेप्ता जनान्सहदेवस्तरस्वी
hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ
gāndhārim ārcchaṃstumule kṣiprakārī kṣeptā janānsahadevastarasvī
- 27
यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेषूञ्शूरान्कृतास्त्रान्रथयुद्धकोविदान्
आशीविषान्घोरविषान् इवायतस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
yadā draṣṭā draupadeyānmaheṣūñśūrānkṛtāstrānrathayuddhakovidān
āśīviṣānghoraviṣān ivāyatastadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 28
यदाभिमन्युः परवीरघाती शरैः परान्मेघ इवाभिवर्षन्
विगाहिता कृष्णसमः कृतास्त्रस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
yadābhimanyuḥ paravīraghātī śaraiḥ parānmegha ivābhivarṣan
vigāhitā kṛṣṇasamaḥ kṛtāstrastadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 29
यदा द्रष्टा बालम् अबालवीर्यं द्विषच्चमूं मृत्युम् इवापतन्तम्
सौभद्रम् इन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
yadā draṣṭā bālam abālavīryaṃ dviṣaccamūṃ mṛtyum ivāpatantam
saubhadram indrapratimaṃ kṛtāstraṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat
- 30
प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो विशारदाः सिंहसमानवीर्याः
यदा क्षेप्तारो धार्तराष्ट्रान्ससैन्यांस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रो ऽन्वतप्स्यत्
prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno viśāradāḥ siṃhasamānavīryāḥ
yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrānsasainyāṃstadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

