30 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रययौ संजयस्तदा
शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः
vaiśaṃpāyana uvāca
anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṃjayastadā
śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ
- 2
सम्प्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च प्रविवेश ह
अन्तःपुरम् उपस्थाय द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत्
samprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha
antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt
- 3
आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ उपागतं पाण्डवानां सकाशात्
जागर्ति चेद् अभिवदेस्त्वं हि क्षत्तः प्रविशेयं विदितो भूमिपस्य
ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt
jāgarti ced abhivadestvaṃ hi kṣattaḥ praviśeyaṃ vidito bhūmipasya
- 4
द्वाःस्थ उवाच
संजयो ऽयं भूमिपते नमस्ते दिदृक्षया द्वारम् उपागतस्ते
प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकाशात्प्रशाधि राजन्किम् अयं करोतु
dvāḥstha uvāca
saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namaste didṛkṣayā dvāram upāgataste
prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśātpraśādhi rājankim ayaṃ karotu
- 5
धृतराष्ट्र उवाच
आचक्ष्व मां सुखिनं काल्यम् अस्मै प्रवेश्यतां स्वागतं संजयाय
न चाहम् एतस्य भवाम्यकाल्यः स मे कस्माद्द्वारि तिष्ठेत क्षत्तः
dhṛtarāṣṭra uvāca
ācakṣva māṃ sukhinaṃ kālyam asmai praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya
na cāham etasya bhavāmyakālyaḥ sa me kasmāddvāri tiṣṭheta kṣattaḥ
- 6
वैशंपायन उवाच
ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य महद्वेश्म प्राज्ञशूरार्यगुप्तम्
सिंहासनस्थं पार्थिवम् आससाद वैचित्रवीर्यं प्राञ्जलिः सूतपुत्रः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ praviśyānumate nṛpasya mahadveśma prājñaśūrāryaguptam
siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ
- 7
संजय उवाच
संजयो ऽहं भूमिपते नमस्ते प्राप्तो ऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान्
अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत्
saṃjaya uvāca
saṃjayo 'haṃ bhūmipate namaste prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān
abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat
- 8
स ते पुत्रान्पृच्छति प्रीयमाणः कच्चित्पुत्रैः प्रीयसे नप्तृभिश्च
तथा सुहृद्भिः सचिवैश्च राजन्ये चापि त्वाम् उपजीवन्ति तैश्च
sa te putrānpṛcchati prīyamāṇaḥ kaccitputraiḥ prīyase naptṛbhiśca
tathā suhṛdbhiḥ sacivaiśca rājanye cāpi tvām upajīvanti taiśca
- 9
धृतराष्ट्र उवाच
अभ्येत्य त्वां तात वदामि संजय अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम्
कच्चित्स राजा कुशली सपुत्रः सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham
kaccitsa rājā kuśalī saputraḥ sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām
- 10
संजय उवाच
सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो भूयश्चातो यच्च ते ऽग्रे मनो ऽभूत्
निर्णिक्तधर्मार्थकरो मनस्वी बहुश्रुतो दृष्टिमाञ्शीलवांश्च
saṃjaya uvāca
sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro bhūyaścāto yacca te 'gre mano 'bhūt
nirṇiktadharmārthakaro manasvī bahuśruto dṛṣṭimāñśīlavāṃśca
- 11
परं धर्मात्पाण्डवस्यानृशंस्यं धर्मः परो वित्तचयान्मतो ऽस्य
सुखप्रिये धर्महीने न पार्थो ऽनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि
paraṃ dharmātpāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ dharmaḥ paro vittacayānmato 'sya
sukhapriye dharmahīne na pārtho 'nurudhyate bhārata tasya viddhi
- 12
परप्रयुक्तः पुरुषो विचेष्टते सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा
इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात्
paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate sūtraprotā dārumayīva yoṣā
imaṃ dṛṣṭvā niyamaṃ pāṇḍavasya manye paraṃ karma daivaṃ manuṣyāt
- 13
इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोषं पादोदर्कं घोरम् अवर्णरूपम्
यावन्नरः कामयते ऽतिकाल्यं तावन्नरो ऽयं लभते प्रशंसाम्
imaṃ ca dṛṣṭvā tava karmadoṣaṃ pādodarkaṃ ghoram avarṇarūpam
yāvannaraḥ kāmayate 'tikālyaṃ tāvannaro 'yaṃ labhate praśaṃsām
- 14
अजातशत्रुस्तु विहाय पापं जीर्णां त्वचं सर्प इवासमर्थाम्
विरोचते ऽहार्यवृत्तेन धीरो युधिष्ठिरस्त्वयि पापं विसृज्य
ajātaśatrustu vihāya pāpaṃ jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām
virocate 'hāryavṛttena dhīro yudhiṣṭhirastvayi pāpaṃ visṛjya
- 15
अङ्गात्मनः कर्म निबोध राजन्धर्मार्थयुक्ताद् आर्यवृत्ताद् अपेतम्
उपक्रोशं चेह गतो ऽसि राजन्नोहेश्च पापं प्रसजेद् अमुत्र
aṅgātmanaḥ karma nibodha rājandharmārthayuktād āryavṛttād apetam
upakrośaṃ ceha gato 'si rājannoheśca pāpaṃ prasajed amutra
- 16
स त्वम् अर्थं संशयितं विना तैर् आशंससे पुत्रवशानुगो ऽद्य
अधर्मशब्दश्च महान्पृथिव्यां नेदं कर्म त्वत्समं भारताग्र्य
sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair āśaṃsase putravaśānugo 'dya
adharmaśabdaśca mahānpṛthivyāṃ nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya
- 17
हीनप्रज्ञो दौष्कुलेयो नृशंसो दीर्घवैरी क्षत्रविद्यास्वधीरः
एवंधर्मा नापदः संतितीर्षेद्धीनवीर्यो यश्च भवेद् अशिष्टः
hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso dīrghavairī kṣatravidyāsvadhīraḥ
evaṃdharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣeddhīnavīryo yaśca bhaved aśiṣṭaḥ
- 18
कुले जातो धर्मवान्यो यशस्वी बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा
धर्मार्थयोर्ग्रथितयोर्बिभर्ति नान्यत्र दिष्टस्य वशाद् उपैति
kule jāto dharmavānyo yaśasvī bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā
dharmārthayorgrathitayorbibharti nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti
- 19
कथं हि मन्त्राग्र्यधरो मनीषी धर्मार्थयोर् आपदि सम्प्रणेता
एवंयुक्तः सर्वमन्त्रैर् अहीनो ऽनानृशंस्यं कर्म कुर्याद् अमूढः
kathaṃ hi mantrāgryadharo manīṣī dharmārthayor āpadi sampraṇetā
evaṃyuktaḥ sarvamantrair ahīno 'nānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ
- 20
तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः
तेषाम् अयं बलवान्निश्चयश्च कुरुक्षयार्थे निरयो व्यपादि
tavāpīme mantravidaḥ sametya samāsate karmasu nityayuktāḥ
teṣām ayaṃ balavānniścayaśca kurukṣayārthe nirayo vyapādi
- 21
अकालिकं कुरवो नाभविष्यन्पापेन चेत्पापम् अजातशत्रुः
इच्छेज्जातु त्वयि पापं विसृज्य निन्दा चेयं तव लोके ऽभविष्यत्
akālikaṃ kuravo nābhaviṣyanpāpena cetpāpam ajātaśatruḥ
icchejjātu tvayi pāpaṃ visṛjya nindā ceyaṃ tava loke 'bhaviṣyat
- 22
किम् अन्यत्र विषयाद् ईश्वराणां यत्र पार्थः परलोकं ददर्श
अत्यक्रामत्स तथा संमतः स्यान्न संशयो नास्ति मनुष्यकारः
kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa
atyakrāmatsa tathā saṃmataḥ syānna saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ
- 23
एतान्गुणान्कर्मकृतान् अवेक्ष्य भावाभावौ वर्तमानावनित्यौ
बलिर्हि राजा पारम् अविन्दमानो नान्यत्कालात्कारणं तत्र मेने
etānguṇānkarmakṛtān avekṣya bhāvābhāvau vartamānāvanityau
balirhi rājā pāram avindamāno nānyatkālātkāraṇaṃ tatra mene
- 24
चक्षुः श्रोत्रे नासिका त्वक्च जिह्वा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्तोः
तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते तान्यव्यथो दुःखहीनः प्रणुद्यात्
cakṣuḥ śrotre nāsikā tvakca jihvā jñānasyaitānyāyatanāni jantoḥ
tāni prītānyeva tṛṣṇākṣayānte tānyavyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt
- 25
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत्
मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः संवर्धते विधिवद्भोजनेन
na tveva manye puruṣasya karma saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat
mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ saṃvardhate vidhivadbhojanena
- 26
प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राजन्निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम्
परस्त्वेनं गर्हयते ऽपराधे प्रशंसते साधुवृत्तं तम् एव
priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājannindāpraśaṃse ca bhajeta enam
parastvenaṃ garhayate 'parādhe praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva
- 27
स त्वा गर्हे भारतानां विरोधाद् अन्तो नूनं भवितायं प्रजानाम्
नो चेद् इदं तव कर्मापराधात्कुरून्दहेत्कृष्णवर्त्मेव कक्षम्
sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām
no ced idaṃ tava karmāparādhātkurūndahetkṛṣṇavartmeva kakṣam
- 28
त्वम् एवैको जातपुत्रेषु राजन्वशं गन्ता सर्वलोके नरेन्द्र
कामात्मनां श्लाघसे द्यूतकाले नान्यच्छमात्पश्य विपाकम् अस्य
tvam evaiko jātaputreṣu rājanvaśaṃ gantā sarvaloke narendra
kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle nānyacchamātpaśya vipākam asya
- 29
अनाप्तानां प्रग्रहात्त्वं नरेन्द्र तथाप्तानां निग्रहाच्चैव राजन्
भूमिं स्फीतां दुर्बलत्वाद् अनन्तां न शक्तस्त्वं रक्षितुं कौरवेय
anāptānāṃ pragrahāttvaṃ narendra tathāptānāṃ nigrahāccaiva rājan
bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ na śaktastvaṃ rakṣituṃ kauraveya
- 30
अनुज्ञातो रथवेगावधूतः श्रान्तो निपद्ये शयनं नृसिंह
प्रातः श्रोतारः कुरवः सभायाम् अजातशत्रोर्वचनं समेताः
anujñāto rathavegāvadhūtaḥ śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha
prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām ajātaśatrorvacanaṃ sametāḥ

