60 shlokas
- 1
विदुर उवाच
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत्
वैचित्रवीर्य पुरुषान् आकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः
vidura uvāca
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt
vaicitravīrya puruṣān ākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ
- 2
तान् एवेन्द्रस्य हि धनुर् अनाम्यं नमतो ऽब्रवीत्
अथो मरीचिनः पादान् अनाम्यान्नमतस्तथा
tān evendrasya hi dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt
atho marīcinaḥ pādān anāmyānnamatastathā
- 3
यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम्
स्त्रियश्च यो ऽरक्षति भद्रम् अस्तु ते यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaśca kupyate yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam
striyaśca yo 'rakṣati bhadram astu te yaścāyācyaṃ yācati yaśca katthate
- 4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ yaścābalo balinā nityavairī
aśraddadhānāya ca yo bravīti yaścākāmyaṃ kāmayate narendra
- 5
वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते वध्वा वसन्न् उत यो मानकामः
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं स्त्रियं च यः परिवदते ऽतिवेलम्
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaśca manyate vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ striyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelam
- 6
यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः
यश्चासतः सान्त्वम् उपासतीह एते ऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ
yaścāsataḥ sāntvam upāsatīha ete 'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ
- 7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः
मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः
yasminyathā vartate yo manuṣyastasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ
māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ
- 8
धृतराष्ट्र उवाच
शतायुर् उक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वम् आयुः केनेह हेतुना
dhṛtarāṣṭra uvāca
śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā
nāpnotyatha ca tatsarvam āyuḥ keneha hetunā
- 9
विदुर उवाच
अतिवादो ऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिप
क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्
vidura uvāca
ativādo 'timānaśca tathātyāgo narādhipa
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ
- 10
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रम् अस्तु ते
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadram astu te
- 11
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi gurutalpagaḥ
vṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata
- 12
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तम् इति श्रुतिः
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ
- 13
गृही वदान्यो ऽनपविद्धवाक्यः शेषान्नभोक्ताप्य् अविहिंसकश्च
नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गम् उपैति विद्वान्
gṛhī vadānyo 'napaviddhavākyaḥ śeṣānnabhoktāpy avihiṃsakaśca
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduḥ svargam upaiti vidvān
- 14
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ
- 15
यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān
- 16
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
- 17
आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैर् अपि
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैर् अपि धनैर् अपि
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanair api
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārair api dhanair api
- 18
उक्तं मया द्यूतकाले ऽपि राजन्नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय
तदौषधं पथ्यम् इवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य
uktaṃ mayā dyūtakāle 'pi rājannaivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya
tadauṣadhaṃ pathyam ivāturasya na rocate tava vaicitravīrya
- 19
काकैर् इमांश्चित्रबर्हान्मयूरान्पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र
kākair imāṃścitrabarhānmayūrānparājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ
hitvā siṃhānkroṣṭukāngūhamānaḥ prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra
- 20
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनम् आपत्सु परित्यजन्ति
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti na cainam āpatsu parityajanti
- 21
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन बाह्यं जनं संजिघृक्षेद् अपूर्वम्
त्यजन्ति ह्येनम् उचितावरुद्धाः स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः
na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣed apūrvam
tyajanti hyenam ucitāvaruddhāḥ snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ
- 22
कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वाण्य् आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम्
संगृह्णीयाद् अनुरूपान्सहायान्सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇy āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim
saṃgṛhṇīyād anurūpānsahāyānsahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi
- 23
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः
वक्ता हितानाम् अनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ आत्मेव हि सो ऽनुकम्प्यः
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ
vaktā hitānām anurakta āryaḥ śaktijña ātmeva hi so 'nukampyaḥ
- 24
वाक्यं तु यो नाद्रियते ऽनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः
vākyaṃ tu yo nādriyate 'nuśiṣṭaḥ pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ
prajñābhimānī pratikūlavādī tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ
- 25
अस्तब्धम् अक्लीबम् अदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णम् अहार्यम् अन्यैः
अरोगजातीयम् उदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्
astabdham aklībam adīrghasūtraṃ sānukrośaṃ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ
arogajātīyam udāravākyaṃ dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam
- 26
न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ gacchennaraścetayāno vikāle
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta
- 27
न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छेत्संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य
न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्
na nihnavaṃ satragatasya gacchetsaṃsṛṣṭamantrasya kusaṃgatasya
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt
- 28
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा
सेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युर् एते
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ putro bhrātā vidhavā bālaputrā
senājīvī coddhṛtabhakta eva vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete
- 29
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ
- 30
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते आरोग्यम् आयुश्च सुखं बलं च
अनाविलं चास्य भवेद् अपत्यं न चैनम् आद्यून इति क्षिपन्ति
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante ārogyam āyuśca sukhaṃ balaṃ ca
anāvilaṃ cāsya bhaved apatyaṃ na cainam ādyūna iti kṣipanti

