37 shlokas
- 1
पुत्र उवाच
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम्
मम मातस्त्वकरुणे वैरप्रज्ञे ह्यमर्षणे
putra uvāca
kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtam
mama mātastvakaruṇe vairaprajñe hyamarṣaṇe
- 2
अहो क्षत्रसमाचारो यत्र माम् अपरं यथा
ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रम् एकजम्
aho kṣatrasamācāro yatra mām aparaṃ yathā
īdṛśaṃ vacanaṃ brūyādbhavatī putram ekajam
- 3
किं नु ते माम् अपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
किम् आभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
kiṃ nu te mām apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā
kim ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogairjīvitena vā
- 4
मातोवाच
सर्वारम्भा हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात्
तान् एवाभिसमीक्ष्याहं संजय त्वाम् अचूचुदम्
mātovāca
sarvārambhā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāt
tān evābhisamīkṣyāhaṃ saṃjaya tvām acūcudam
- 5
स समीक्ष्यक्रमोपेतो मुख्यः कालो ऽयम् आगतः
अस्मिंश्चेद् आगते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे
असंभावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि
sa samīkṣyakramopeto mukhyaḥ kālo 'yam āgataḥ
asmiṃśced āgate kāle kāryaṃ na pratipadyase
asaṃbhāvitarūpastvaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi
- 6
तं त्वाम् अयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि संजय
खरीवात्सल्यम् आहुस्तन्निःसामर्थ्यम् अहेतुकम्
taṃ tvām ayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi saṃjaya
kharīvātsalyam āhustanniḥsāmarthyam ahetukam
- 7
सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम्
अविद्या वै महत्यस्ति याम् इमां संश्रिताः प्रजाः
sadbhirvigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitam
avidyā vai mahatyasti yām imāṃ saṃśritāḥ prajāḥ
- 8
तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथंचन
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिर् आचरितेन च
tava syādyadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥ
dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṃcana
daivamānuṣayuktena sadbhir ācaritena ca
- 9
यो ह्येवम् अविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा
अनुत्थानवता चापि मोघं तस्य प्रजाफलम्
yo hyevam avinītena ramate putranaptṛṇā
anutthānavatā cāpi moghaṃ tasya prajāphalam
- 10
अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः
akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca
sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ
- 11
युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय च
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने
जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्
yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ saṃjayeha jayāya ca
krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane
jayanvā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām
- 12
न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्
यद् अमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखम् अश्नुते
na śakrabhavane puṇye divi tadvidyate sukham
yad amitrānvaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukham aśnute
- 13
मन्युना दह्यमानेन पुरुषेण मनस्विना
निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रतिजिगीषया
manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinā
nikṛteneha bahuśaḥ śatrūnpratijigīṣayā
- 14
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रून्वा विनिपात्य वै
अतो ऽन्येन प्रकारेण शान्तिर् अस्य कुतो भवेत्
ātmānaṃ vā parityajya śatrūnvā vinipātya vai
ato 'nyena prakāreṇa śāntir asya kuto bhavet
- 15
इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पम् अप्रियम् इच्छति
यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पम् अप्रियम्
iha prājño hi puruṣaḥ svalpam apriyam icchati
yasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpam apriyam
- 16
प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम्
ध्रुवं चाभावम् अभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम्
priyābhāvācca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam
dhruvaṃ cābhāvam abhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram
- 17
पुत्र उवाच
नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः
कारुण्यम् एवात्र पश्य भूत्वेह जडमूकवत्
putra uvāca
neyaṃ matistvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ
kāruṇyam evātra paśya bhūtveha jaḍamūkavat
- 18
मातोवाच
अतो मे भूयसी नन्दिर्यद् एवम् अनुपश्यसि
चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते
mātovāca
ato me bhūyasī nandiryad evam anupaśyasi
codyaṃ māṃ codayasyetadbhṛśaṃ vai codayāmi te
- 19
अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान्
अहं पश्यामि विजयं कृत्स्नं भाविनम् एव ते
atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān
ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛtsnaṃ bhāvinam eva te
- 20
पुत्र उवाच
अकोशस्यासहायस्य कुतः स्विद्विजयो मम
इत्यवस्थां विदित्वेमाम् आत्मनात्मनि दारुणाम्
राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवाद् इव दुष्कृतेः
putra uvāca
akośasyāsahāyasya kutaḥ svidvijayo mama
ityavasthāṃ viditvemām ātmanātmani dāruṇām
rājyādbhāvo nivṛtto me tridivād iva duṣkṛteḥ
- 21
ईदृशं भवती कंचिद् उपायम् अनुपश्यति
तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावद् अनुशासनम्
īdṛśaṃ bhavatī kaṃcid upāyam anupaśyati
tanme pariṇataprajñe samyakprabrūhi pṛcchate
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvad anuśāsanam
- 22
मातोवाच
पुत्रात्मा नावमन्तव्यः पूर्वाभिर् असमृद्धिभिः
अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे
mātovāca
putrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhir asamṛddhibhiḥ
abhūtvā hi bhavantyarthā bhūtvā naśyanti cāpare
- 23
अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यम् अनित्यता
amarṣeṇaiva cāpyarthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ
sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityam anityatā
- 24
अनित्यम् इति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते
anityam iti jānanto na bhavanti bhavanti ca
atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te
- 25
ऐकगुण्यम् अनीहायाम् अभावः कर्मणां फलम्
अथ द्वैगुण्यम् ईहायां फलं भवति वा न वा
aikaguṇyam anīhāyām abhāvaḥ karmaṇāṃ phalam
atha dvaiguṇyam īhāyāṃ phalaṃ bhavati vā na vā
- 26
यस्य प्राग् एव विदिता सर्वार्थानाम् अनित्यता
नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज
yasya prāg eva viditā sarvārthānām anityatā
nudedvṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja
- 27
उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु
भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततम् अव्यथैः
मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणैश्चेश्वरैः सह
utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasu
bhaviṣyatītyeva manaḥ kṛtvā satatam avyathaiḥ
maṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇaiśceśvaraiḥ saha
- 28
प्राज्ञस्य नृपतेर् आशु वृद्धिर्भवति पुत्रक
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीम् इव दिवाकरः
prājñasya nṛpater āśu vṛddhirbhavati putraka
abhivartati lakṣmīstaṃ prācīm iva divākaraḥ
- 29
निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च
अनुदर्शितरूपो ऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम्
पुरुषार्थम् अभिप्रेतं समाहर्तुम् इहार्हसि
nidarśanānyupāyāṃśca bahūnyuddharṣaṇāni ca
anudarśitarūpo 'si paśyāmi kuru pauruṣam
puruṣārtham abhipretaṃ samāhartum ihārhasi
- 30
क्रुद्धांल्लुब्धान्परिक्षीणान् अवक्षिप्तान्विमानितान्
स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय
kruddhāṃllubdhānparikṣīṇān avakṣiptānvimānitān
spardhinaścaiva ye kecittānyukta upadhāraya

