72 shlokas
- 1
विदुर उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम्
vidura uvāca
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam
- 2
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम्
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā
- 3
साध्या देवा वयम् अस्मो महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमो ऽनुमातुम्
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः काव्यां वाचं वक्तुम् अर्हस्युदाराम्
sādhyā devā vayam asmo maharṣe dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo 'numātum
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ kāvyāṃ vācaṃ vaktum arhasyudārām
- 4
हंस उवाच
एतत्कार्यम् अमराः संश्रुतं मे धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत
haṃsa uvāca
etatkāryam amarāḥ saṃśrutaṃ me dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta
- 5
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युर् एव तितिक्षितः
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
ākruśyamāno nākrośenmanyur eva titikṣitaḥ
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati
- 6
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी
न चातिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत
nākrośī syānnāvamānī parasya mitradrohī nota nīcopasevī
na cātimānī na ca hīnavṛtto rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta
- 7
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्
तस्माद्वाचं रुशतीं रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūnghorā vāco nirdahantīha puṃsām
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ dharmārāmo nityaśo varjayīta
- 8
अरुंतुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्
विद्याद् अलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम्
aruṃtudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān
vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam
- 9
परश्चेद् एनम् अधिविध्येत बाणैर्भृशं सुतीक्ष्णैर् अनलार्कदीप्तैः
विरिच्यमानो ऽप्यतिरिच्यमानो विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति
paraśced enam adhividhyeta bāṇairbhṛśaṃ sutīkṣṇair analārkadīptaiḥ
viricyamāno 'pyatiricyamāno vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti
- 10
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनम् एव
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशम् अभ्युपैति
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenam eva
vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti
- 11
वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत्
यो हन्तुकामस्य न पापम् इच्छेत्तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayedyo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet
yo hantukāmasya na pāpam icchettasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya
- 12
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्
प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam
priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham
- 13
यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते
यादृग् इच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃścopasevate
yādṛg icchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ
- 14
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखम् अण्वपि
yato yato nivartate tatastato vimucyate
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkham aṇvapi
- 15
न जीयते नोत जिगीषते ऽन्यान्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च
निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्यति नैव चायम्
na jīyate nota jigīṣate 'nyānna vairakṛccāpratighātakaśca
nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo na śocate hṛṣyati naiva cāyam
- 16
भावम् इच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम्
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः
bhāvam icchati sarvasya nābhāve kurute matim
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ
- 17
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ
- 18
दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता नावर्तते मन्युवशात्कृतघ्नः
न कस्यचिन्मित्रम् अथो दुरात्मा कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः
duḥśāsanastūpahantā na śāstā nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ
na kasyacinmitram atho durātmā kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ
- 19
न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्यो ऽप्यात्मशङ्कितः
निराकरोति मित्राणि यो वै सो ऽधमपूरुषः
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo 'pyātmaśaṅkitaḥ
nirākaroti mitrāṇi yo vai so 'dhamapūruṣaḥ
- 20
उत्तमान् एव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान्
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
uttamān eva seveta prāpte kāle tu madhyamān
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ
- 21
प्राप्नोति वै वित्तम् असद्बलेन नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां न वृत्तम् आप्नोति महाकुलानाम्
prāpnoti vai vittam asadbalena nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ na vṛttam āpnoti mahākulānām
- 22
धृतराष्ट्र उवाच
महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश्च
पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नम् एतं भवन्ति वै कानि महाकुलानि
dhṛtarāṣṭra uvāca
mahākulānāṃ spṛhayanti devā dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāśca
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnam etaṃ bhavanti vai kāni mahākulāni
- 23
विदुर उवाच
तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः पुण्या विवाहाः सततान्नदानम्
येष्वेवैते सप्त गुणा भवन्ति सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि
vidura uvāca
tapo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ puṇyā vivāhāḥ satatānnadānam
yeṣvevaite sapta guṇā bhavanti samyagvṛttāstāni mahākulāni
- 24
येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर्वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्
ये कीर्तिम् इच्छन्ति कुले विशिष्टां त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonirvṛttaprasādena caranti dharmam
ye kīrtim icchanti kule viśiṣṭāṃ tyaktānṛtāstāni mahākulāni
- 25
अनिज्यया विवाहैश्च वेदस्योत्सादनेन च
कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च
anijyayā vivāhaiśca vedasyotsādanena ca
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca
- 26
देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca
- 27
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca
- 28
कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतो ऽश्वतः
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato 'śvataḥ
kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ
- 29
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि
कुलसंख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi
kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ
- 30
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिद् अस्तु राजामात्यो मा परस्वापहारी
मित्रद्रोही नैकृतिको ऽनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः
mā naḥ kule vairakṛtkaścid astu rājāmātyo mā parasvāpahārī
mitradrohī naikṛtiko 'nṛtī vā pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ

