66 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः
शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे
dhṛtarāṣṭra uvāca
brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ
śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase
- 2
विदुर उवाच
सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्
उभे एते समे स्याताम् आर्जवं वा विशिष्यते
vidura uvāca
sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam
ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate
- 3
आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो
इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गम् अवाप्स्यसि
ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam avāpsyasi
- 4
यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयते
तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते
yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate
- 5
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā
- 6
केशिन्युवाच
किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचन
अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति
keśinyuvāca
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati
- 7
विरोचन उवाच
प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः
अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः
virocana uvāca
prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ
- 8
केशिन्युवाच
इहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन
सुधन्वा प्रातर् आगन्ता पश्येयं वां समागतौ
keśinyuvāca
ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana
sudhanvā prātar āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau
- 9
विरोचन उवाच
तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे
सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि संगतौ
virocana uvāca
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṃgatau
- 10
सुधन्वोवाच
अन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादे ऽहं तवासनम्
एकत्वम् उपसंपन्नो न त्वासेयं त्वया सह
sudhanvovāca
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde 'haṃ tavāsanam
ekatvam upasaṃpanno na tvāseyaṃ tvayā saha
- 11
विरोचन उवाच
अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम्
सुधन्वन्न त्वम् अर्हो ऽसि मया सह समासनम्
virocana uvāca
anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm
sudhanvanna tvam arho 'si mayā saha samāsanam
- 12
सुधन्वोवाच
पितापि ते समासीनम् उपासीतैव माम् अधः
बालः सुखैधितो गेहे न त्वं किंचन बुध्यसे
sudhanvovāca
pitāpi te samāsīnam upāsītaiva mām adhaḥ
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃcana budhyase
- 13
विरोचन उवाच
हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तम् असुरेषु नः
सुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः
virocana uvāca
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittam asureṣu naḥ
sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ
- 14
सुधन्वोवाच
हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन
प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः
sudhanvovāca
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ
- 15
विरोचन उवाच
आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते
न हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्
virocana uvāca
āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit
- 16
सुधन्वोवाच
पितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते
पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत्
प्रह्राद उवाच
इमौ तौ सम्प्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह
आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गम् इहागतौ
sudhanvovāca
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte
putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet
prahrāda uvāca
imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgam ihāgatau
- 17
किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सह
विरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना
kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha
virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā
- 18
विरोचन उवाच
न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे
प्रह्राद तत्त्वां पृच्छामि मा प्रश्नम् अनृतं वदीः
virocana uvāca
na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe
prahrāda tattvāṃ pṛcchāmi mā praśnam anṛtaṃ vadīḥ
- 19
प्रह्राद उवाच
उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वने
ब्रह्मन्न् अभ्यर्चनीयो ऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता
prahrāda uvāca
udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane
brahmann abhyarcanīyo 'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā
- 20
सुधन्वोवाच
उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम
प्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः
sudhanvovāca
udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama
prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ
- 21
प्रह्राद उवाच
पुत्रो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितः
तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथम् अस्मद्विधो वदेत्
prahrāda uvāca
putro vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ
tayorvivadatoḥ praśnaṃ katham asmadvidho vadet
- 22
अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम्
एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्
atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam
etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset
- 23
सुधन्वोवाच
यां रात्रिम् अधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः
यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्
sudhanvovāca
yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset
- 24
नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः
अमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्
nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ
amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset
- 25
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते
शतम् अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते
pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte
śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte
- 26
हन्ति जातान् अजातांश्च हिरण्यार्थे ऽनृतं वदन्
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः
hanti jātān ajātāṃśca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ
- 27
प्रह्राद उवाच
मत्तः श्रेयान् अङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन
मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः
prahrāda uvāca
mattaḥ śreyān aṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana
mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ
- 28
विरोचन सुधन्वायं प्राणानाम् ईश्वरस्तव
सुधन्वन्पुनर् इच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्
virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvarastava
sudhanvanpunar icchāmi tvayā dattaṃ virocanam
- 29
सुधन्वोवाच
यद्धर्मम् अवृणीथास्त्वं न कामाद् अनृतं वदीः
पुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम्
sudhanvovāca
yaddharmam avṛṇīthāstvaṃ na kāmād anṛtaṃ vadīḥ
punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham
- 30
एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः
पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः संनिधौ मम
eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ
pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ saṃnidhau mama

