27 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
वासुदेवस्य तद्वाक्यम् अनुस्मृत्य युधिष्ठिरः
पुनः पप्रच्छ वार्ष्णेयं कथं मन्दो ऽब्रवीद् इदम्
vaiśaṃpāyana uvāca
vāsudevasya tadvākyam anusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ
punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mando 'bravīd idam
- 2
अस्मिन् अभ्यागते काले किं च नः क्षमम् अच्युत
कथं च वर्तमाना वै स्वधर्मान्न च्यवेमहि
asmin abhyāgate kāle kiṃ ca naḥ kṣamam acyuta
kathaṃ ca vartamānā vai svadharmānna cyavemahi
- 3
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च
वासुदेव मतज्ञो ऽसि मम सभ्रातृकस्य च
duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca
vāsudeva matajño 'si mama sabhrātṛkasya ca
- 4
विदुरस्यापि ते वाक्यं श्रुतं भीष्मस्य चोभयोः
कुन्त्याश्च विपुलप्रज्ञ प्रज्ञा कार्त्स्न्येन ते श्रुता
vidurasyāpi te vākyaṃ śrutaṃ bhīṣmasya cobhayoḥ
kuntyāśca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā
- 5
सर्वम् एतद् अतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः
यन्नः क्षमं महाबाहो तद्ब्रवीह्यविचारयन्
sarvam etad atikramya vicārya ca punaḥ punaḥ
yannaḥ kṣamaṃ mahābāho tadbravīhyavicārayan
- 6
श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य धर्मार्थसहितं वचः
मेघदुन्दुभिनिर्घोषः कृष्णो वचनम् अब्रवीत्
śrutvaitaddharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ
meghadundubhinirghoṣaḥ kṛṣṇo vacanam abravīt
- 7
उक्तवान् अस्मि यद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
न तु तन्निकृतिप्रज्ञे कौरव्ये प्रतितिष्ठति
uktavān asmi yadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
na tu tannikṛtiprajñe kauravye pratitiṣṭhati
- 8
न च भीष्मस्य दुर्मेधाः शृणोति विदुरस्य वा
मम वा भाषितं किंचित्सर्वम् एवातिवर्तते
na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇoti vidurasya vā
mama vā bhāṣitaṃ kiṃcitsarvam evātivartate
- 9
न स कामयते धर्मं न स कामयते यशः
जितं स मन्यते सर्वं दुरात्मा कर्णम् आश्रितः
na sa kāmayate dharmaṃ na sa kāmayate yaśaḥ
jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇam āśritaḥ
- 10
बन्धम् आज्ञापयामास मम चापि सुयोधनः
न च तं लब्धवान्कामं दुरात्मा शासनातिगः
bandham ājñāpayāmāsa mama cāpi suyodhanaḥ
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ durātmā śāsanātigaḥ
- 11
न च भीष्मो न च द्रोणो युक्तं तत्राहतुर्वचः
सर्वे तम् अनुवर्तन्ते ऋते विदुरम् अच्युत
na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṃ tatrāhaturvacaḥ
sarve tam anuvartante ṛte viduram acyuta
- 12
शकुनिः सौबलश्चैव कर्णदुःशासनावपि
त्वय्ययुक्तान्यभाषन्त मूढा मूढम् अमर्षणम्
śakuniḥ saubalaścaiva karṇaduḥśāsanāvapi
tvayyayuktānyabhāṣanta mūḍhā mūḍham amarṣaṇam
- 13
किं च तेन मयोक्तेन यान्यभाषन्त कौरवाः
संक्षेपेण दुरात्मासौ न युक्तं त्वयि वर्तते
kiṃ ca tena mayoktena yānyabhāṣanta kauravāḥ
saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tvayi vartate
- 14
न पार्थिवेषु सर्वेषु य इमे तव सैनिकाः
यत्पापं यन्न कल्याणं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्
na pārthiveṣu sarveṣu ya ime tava sainikāḥ
yatpāpaṃ yanna kalyāṇaṃ sarvaṃ tasminpratiṣṭhitam
- 15
न चापि वयम् अत्यर्थं परित्यागेन कर्हिचित्
कौरवैः शमम् इच्छामस्तत्र युद्धम् अनन्तरम्
na cāpi vayam atyarthaṃ parityāgena karhicit
kauravaiḥ śamam icchāmastatra yuddham anantaram
- 16
तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भाषितम्
अब्रुवन्तो मुखं राज्ञः समुदैक्षन्त भारत
tacchrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam
abruvanto mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata
- 17
युधिष्ठिरस्त्वभिप्रायम् उपलभ्य महीक्षिताम्
योगम् आज्ञापयामास भीमार्जुनयमैः सह
yudhiṣṭhirastvabhiprāyam upalabhya mahīkṣitām
yogam ājñāpayāmāsa bhīmārjunayamaiḥ saha
- 18
ततः किलकिलाभूतम् अनीकं पाण्डवस्य ह
आज्ञापिते तदा योगे समहृष्यन्त सैनिकाः
tataḥ kilakilābhūtam anīkaṃ pāṇḍavasya ha
ājñāpite tadā yoge samahṛṣyanta sainikāḥ
- 19
अवध्यानां वधं पश्यन्धर्मराजो युधिष्ठिरः
निष्टनन्भीमसेनं च विजयं चेदम् अब्रवीत्
avadhyānāṃ vadhaṃ paśyandharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
niṣṭananbhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedam abravīt
- 20
यदर्थं वनवासश्च प्राप्तं दुःखं च यन्मया
सो ऽयम् अस्मान् उपैत्येव परो ऽनर्थः प्रयत्नतः
yadarthaṃ vanavāsaśca prāptaṃ duḥkhaṃ ca yanmayā
so 'yam asmān upaityeva paro 'narthaḥ prayatnataḥ
- 21
यस्मिन्यत्नः कृतो ऽस्माभिः स नो हीनः प्रयत्नतः
अकृते तु प्रयत्ने ऽस्मान् उपावृत्तः कलिर्महान्
yasminyatnaḥ kṛto 'smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ
akṛte tu prayatne 'smān upāvṛttaḥ kalirmahān
- 22
कथं ह्य् अवध्यैः संग्रामः कार्यः सह भविष्यति
कथं हत्वा गुरून्वृद्धान्विजयो नो भविष्यति
kathaṃ hy avadhyaiḥ saṃgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati
kathaṃ hatvā gurūnvṛddhānvijayo no bhaviṣyati
- 23
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परंतपः
यद् उक्तं वासुदेवेन श्रावयामास तद्वचः
tacchrutvā dharmarājasya savyasācī paraṃtapaḥ
yad uktaṃ vāsudevena śrāvayāmāsa tadvacaḥ
- 24
उक्तवान्देवकीपुत्रः कुन्त्याश्च विदुरस्य च
वचनं तत्त्वया राजन्निखिलेनावधारितम्
uktavāndevakīputraḥ kuntyāśca vidurasya ca
vacanaṃ tattvayā rājannikhilenāvadhāritam
- 25
न च तौ वक्ष्यतो ऽधर्मम् इति मे नैष्ठिकी मतिः
न चापि युक्तं कौन्तेय निवर्तितुम् अयुध्यतः
na ca tau vakṣyato 'dharmam iti me naiṣṭhikī matiḥ
na cāpi yuktaṃ kaunteya nivartitum ayudhyataḥ
- 26
तच्छ्रुत्वा वासुदेवो ऽपि सव्यसाचिवचस्तदा
स्मयमानो ऽब्रवीत्पार्थम् एवम् एतद् इति ब्रुवन्
tacchrutvā vāsudevo 'pi savyasācivacastadā
smayamāno 'bravītpārtham evam etad iti bruvan
- 27
ततस्ते धृतसंकल्पा युद्धाय सहसैनिकाः
पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखम् आवसन्
tataste dhṛtasaṃkalpā yuddhāya sahasainikāḥ
pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukham āvasan

