40 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
आगम्य हास्तिनपुराद् उपप्लव्यम् अरिंदमः
पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वम् उक्तवान्
vaiśaṃpāyana uvāca
āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ
pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvam uktavān
- 2
सम्भाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः
स्वम् एवावसथं शौरिर्विश्रामार्थं जगाम ह
sambhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ
svam evāvasathaṃ śaurirviśrāmārthaṃ jagāma ha
- 3
विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदा
पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानाव् अस्तं गते सति
visṛjya sarvānnṛpatīnvirāṭapramukhāṃstadā
pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāv astaṃ gate sati
- 4
संध्याम् उपास्य ध्यायन्तस्तम् एव गतमानसाः
आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रम् अमन्त्रयन्
saṃdhyām upāsya dhyāyantastam eva gatamānasāḥ
ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punarmantram amantrayan
- 5
युधिष्ठिर उवाच
त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
किम् उक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ
kim uktaḥ puṇḍarīkākṣa tannaḥ śaṃsitum arhasi
- 6
वासुदेव उवाच
मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः
vāsudeva uvāca
mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ
tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ
- 7
युधिष्ठिर उवाच
तस्मिन् उत्पथम् आपन्ने कुरुवृद्धः पितामहः
किम् उक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनम् अमर्षणम्
आचार्यो वा महाबाहो भारद्वाजः किम् अब्रवीत्
yudhiṣṭhira uvāca
tasmin utpatham āpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
kim uktavānhṛṣīkeśa duryodhanam amarṣaṇam
ācāryo vā mahābāho bhāradvājaḥ kim abravīt
- 8
पिता यवीयान् अस्माकं क्षत्ता धर्मभृतां वरः
पुत्रशोकाभिसंतप्तः किम् आह धृतराष्ट्रजम्
pitā yavīyān asmākaṃ kṣattā dharmabhṛtāṃ varaḥ
putraśokābhisaṃtaptaḥ kim āha dhṛtarāṣṭrajam
- 9
किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते
उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन
kiṃ ca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate
uktavanto yathātattvaṃ tadbrūhi tvaṃ janārdana
- 10
उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः
कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः
uktavānhi bhavānsarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥ
kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ
- 11
अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव
तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुम् इच्छाम्यहं विभो
apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tanna tiṣṭhati keśava
teṣāṃ vākyāni govinda śrotum icchāmyahaṃ vibho
- 12
यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु
भवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः
yathā ca nābhipadyeta kālastāta tathā kuru
bhavānhi no gatiḥ kṛṣṇa bhavānnātho bhavānguruḥ
- 13
वासुदेव उवाच
शृणु राजन्यथा वाक्यम् उक्तो राजा सुयोधनः
मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे
vāsudeva uvāca
śṛṇu rājanyathā vākyam ukto rājā suyodhanaḥ
madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tannibodha me
- 14
मया वै श्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः
अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत्
mayā vai śrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ
atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt
- 15
दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि ते
तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु
duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yadbravīmi te
tacchrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru
- 16
मम तात पिता राजञ्शंतनुर्लोकविश्रुतः
तस्याहम् एक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः
mama tāta pitā rājañśaṃtanurlokaviśrutaḥ
tasyāham eka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ
- 17
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतः
एकपुत्रम् अपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः
tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syātkathaṃ sutaḥ
ekaputram aputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ
- 18
न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येत कथं यशः
तस्याहम् ईप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरम् आवहम्
na cocchedaṃ kulaṃ yāyādvistīryeta kathaṃ yaśaḥ
tasyāham īpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaram āvaham
- 19
प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुर् अर्थे कुलस्य च
अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव
प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञाम् अनुपालयन्
pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā pitur arthe kulasya ca
arājā cordhvaretāśca yathā suviditaṃ tava
pratīto nivasāmyeṣa pratijñām anupālayan
- 20
तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहः
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिवः
tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmānkurukulodvahaḥ
vicitravīryo dharmātmā kanīyānmama pārthivaḥ
- 21
स्वर्याते ऽहं पितरि तं स्वराज्ये संन्यवेशयम्
विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः
svaryāte 'haṃ pitari taṃ svarājye saṃnyaveśayam
vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hyadhaścaraḥ
- 22
तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुदावहम्
जित्वा पार्थिवसंघातम् अपि ते बहुशः श्रुतम्
tasyāhaṃ sadṛśāndārānrājendra samudāvaham
jitvā pārthivasaṃghātam api te bahuśaḥ śrutam
- 23
ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धम् उपागमम्
स हि रामभयाद् एभिर्नागरैर्विप्रवासितः
दारेष्वतिप्रसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत
tato rāmeṇa samare dvandvayuddham upāgamam
sa hi rāmabhayād ebhirnāgarairvipravāsitaḥ
dāreṣvatiprasaktaśca yakṣmāṇaṃ samapadyata
- 24
यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः
तदाभ्यधावन्माम् एव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः
yadā tvarājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ
tadābhyadhāvanmām eva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ
- 25
प्रजा ऊचुः
उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः
ईतयो नुद भद्रं ते शंतनोः कुलवर्धन
prajā ūcuḥ
upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ
ītayo nuda bhadraṃ te śaṃtanoḥ kulavardhana
- 26
पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैः
अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुम् अर्हसि
pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhirbhṛśadāruṇaiḥ
alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātum arhasi
- 27
व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय
त्वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशम् उपगच्छतु
vyādhīnpraṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālaya
tvayi jīvati mā rāṣṭraṃ vināśam upagacchatu
- 28
भीष्म उवाच
प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः
प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा
bhīṣma uvāca
prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ
pratijñāṃ rakṣamāṇasya sadvṛttaṃ smaratastathā
- 29
ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा
भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः
माम् ऊचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति संततम्
tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā
bhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ
mām ūcurbhṛśasaṃtaptā bhava rājeti saṃtatam
- 30
प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति
स त्वम् अस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते
pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyati
sa tvam asmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate

