23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्न् इव
अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपगतं वचः
vaiśaṃpāyana uvāca
etacchrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasann iva
abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopagataṃ vacaḥ
- 2
गिरेर् इव लघुत्वं तच्छीतत्वम् इव पावके
मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम्
girer iva laghutvaṃ tacchītatvam iva pāvake
matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram
- 3
संतेजयंस्तदा वाग्भिर्मातरिश्वेव पावकम्
उवाच भीमम् आसीनं कृपयाभिपरिप्लुतम्
saṃtejayaṃstadā vāgbhirmātariśveva pāvakam
uvāca bhīmam āsīnaṃ kṛpayābhipariplutam
- 4
त्वम् अन्यदा भीमसेन युद्धम् एव प्रशंससि
वधाभिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रान्मिमर्दिषुः
tvam anyadā bhīmasena yuddham eva praśaṃsasi
vadhābhinandinaḥ krūrāndhārtarāṣṭrānmimardiṣuḥ
- 5
न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परंतप
घोराम् अशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे
na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe paraṃtapa
ghorām aśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase
- 6
निःश्वसन्न् अग्निवर्णेन संतप्तः स्वेन मन्युना
अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः
niḥśvasann agnivarṇena saṃtaptaḥ svena manyunā
apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ
- 7
एकान्ते निष्टनञ्शेषे भारार्त इव दुर्बलः
अपि त्वां केचिद् उन्मत्तं मन्यन्ते ऽतद्विदो जनाः
ekānte niṣṭanañśeṣe bhārārta iva durbalaḥ
api tvāṃ kecid unmattaṃ manyante 'tadvido janāḥ
- 8
आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिभुजन्न् इव
निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि
ārujya vṛkṣānnirmūlāngajaḥ paribhujann iva
nighnanpadbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭananparidhāvasi
- 9
नास्मिञ्जने ऽभिरमसे रहः क्षियसि पाण्डव
नान्यं निशि दिवा वापि कदाचिद् अभिनन्दसि
nāsmiñjane 'bhiramase rahaḥ kṣiyasi pāṇḍava
nānyaṃ niśi divā vāpi kadācid abhinandasi
- 10
अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्न् इव
जान्वोर्मूर्धानम् आधाय चिरम् आस्से प्रमीलितः
akasmātsmayamānaśca rahasyāsse rudann iva
jānvormūrdhānam ādhāya ciram āsse pramīlitaḥ
- 11
भ्रुकुटिं च पुनः कुर्वन्न् ओष्ठौ च विलिहन्न् इव
अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम्
bhrukuṭiṃ ca punaḥ kurvann oṣṭhau ca vilihann iva
abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tanmanyukāritam
- 12
यथा पुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रम् उच्चरन्
यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान्
yathā purastātsavitā dṛśyate śukram uccaran
yathā ca paścānnirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān
- 13
तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः
हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनम् अमर्षणम्
tathā satyaṃ bravīmyetannāsti tasya vyatikramaḥ
hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanam amarṣaṇam
- 14
इति स्म मध्ये भ्रातॄणां सत्येनालभसे गदाम्
तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्धीयते ऽद्य परंतप
iti sma madhye bhrātṝṇāṃ satyenālabhase gadām
tasya te praśame buddhirdhīyate 'dya paraṃtapa
- 15
अहो युद्धप्रतीपानि युद्धकाल उपस्थिते
पश्यसीवाप्रतीपानि किं त्वां भीर्भीम विन्दति
aho yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite
paśyasīvāpratīpāni kiṃ tvāṃ bhīrbhīma vindati
- 16
अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि
स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशमम् इच्छसि
aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi
svapnānte jāgarānte ca tasmātpraśamam icchasi
- 17
अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि
कश्मलेनाभिपन्नो ऽसि तेन ते विकृतं मनः
aho nāśaṃsase kiṃcitpuṃstvaṃ klība ivātmani
kaśmalenābhipanno 'si tena te vikṛtaṃ manaḥ
- 18
उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रविषीदति
ऊरुस्तम्भगृहीतो ऽसि तस्मात्प्रशमम् इच्छसि
udvepate te hṛdayaṃ manaste praviṣīdati
ūrustambhagṛhīto 'si tasmātpraśamam icchasi
- 19
अनित्यं किल मर्त्यस्य चित्तं पार्थ चलाचलम्
वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेर् इव
anityaṃ kila martyasya cittaṃ pārtha calācalam
vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaler iva
- 20
तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वाग् इव मानुषी
मनांसि पाण्डुपुत्राणां मज्जयत्यप्लवान् इव
tavaiṣā vikṛtā buddhirgavāṃ vāg iva mānuṣī
manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ majjayatyaplavān iva
- 21
इदं मे महद् आश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम्
यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः
idaṃ me mahad āścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam
yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ
- 22
स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत
उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव
sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata
uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava
- 23
न चैतद् अनुरूपं ते यत्ते ग्लानिर् अरिंदम
यद् ओजसा न लभते क्षत्रियो न तद् अश्नुते
na caitad anurūpaṃ te yatte glānir ariṃdama
yad ojasā na labhate kṣatriyo na tad aśnute

