41 shlokas
- 1
संजय उवाच
सेनानिवेशं सम्प्राप्य कैतव्यः पाण्डवस्य ह
समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरम् अभाषत
saṃjaya uvāca
senāniveśaṃ samprāpya kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha
samāgataḥ pāṇḍaveyairyudhiṣṭhiram abhāṣata
- 2
अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम
दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुम् अर्हसि
abhijño dūtavākyānāṃ yathoktaṃ bruvato mama
duryodhanasamādeśaṃ śrutvā na kroddhum arhasi
- 3
युधिष्ठिर उवाच
उलूक न भयं ते ऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः
यन्मतं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः
yudhiṣṭhira uvāca
ulūka na bhayaṃ te 'sti brūhi tvaṃ vigatajvaraḥ
yanmataṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ
- 4
संजय उवाच
ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम्
सृञ्जयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः
saṃjaya uvāca
tato dyutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanām
sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ
- 5
द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ
भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह
drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau
bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha
- 6
इदं त्वाम् अब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः
शृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध नराधिप
idaṃ tvām abravīdrājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ
śṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tannibodha narādhipa
- 7
पराजितो ऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम्
शक्यो ऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना
parājito 'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām
śakyo 'marṣo manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā
- 8
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासिताः
संवत्सरं विराटस्य दास्यम् आस्थाय चोषिताः
dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyādvivāsitāḥ
saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyam āsthāya coṣitāḥ
- 9
अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव
amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava
draupadyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava
- 10
अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते
aśaktena ca yacchaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava
duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate
- 11
लोहाभिहारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रम् अकर्दमम्
समः पन्था भृता योधाः श्वो युध्यस्व सकेशवः
lohābhihāro nirvṛttaḥ kurukṣetram akardamam
samaḥ panthā bhṛtā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ
- 12
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे
आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम्
asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase
ārurukṣuryathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam
- 13
द्रोणं च युध्यतां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथम् इहेच्छसि
droṇaṃ ca yudhyatāṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi
ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ katham ihecchasi
- 14
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोर् अन्तरं द्वयोः
युधि धुर्यम् अविक्षोभ्यम् अनीकधरम् अच्युतम्
brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayor antaraṃ dvayoḥ
yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkadharam acyutam
- 15
द्रोणं मोहाद्युधा पार्थ यज्जिगीषसि तन्मृषा
न हि शुश्रुम वातेन मेरुम् उन्मथितं गिरिम्
droṇaṃ mohādyudhā pārtha yajjigīṣasi tanmṛṣā
na hi śuśruma vātena merum unmathitaṃ girim
- 16
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम्
युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम्
anilo vā vahenmeruṃ dyaurvāpi nipatenmahīm
yugaṃ vā parivarteta yadyevaṃ syādyathāttha mām
- 17
को ह्याभ्यां जीविताकाङ्क्षी प्राप्यास्त्रम् अरिमर्दनम्
गजो वाजी नरो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्
ko hyābhyāṃ jīvitākāṅkṣī prāpyāstram arimardanam
gajo vājī naro vāpi punaḥ svasti gṛhānvrajet
- 18
कथम् आभ्याम् अभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा
रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिम् उपस्पृशन्
katham ābhyām abhidhyātaḥ saṃsṛṣṭo dāruṇena vā
raṇe jīvanvimucyeta padā bhūmim upaspṛśan
- 19
किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यसे राजचमूं समेताम्
दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैर् इव द्याम्
kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ na budhyase rājacamūṃ sametām
durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ guptāṃ narendraistridaśair iva dyām
- 20
प्राच्यैः प्रतीच्यैर् अथ दाक्षिणात्यैर् उदीच्यकाम्बोजशकैः खशैश्च
शाल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेशैर्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः
prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiśca
śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśairmlecchaiḥ pulindairdraviḍāndhrakāñcyaiḥ
- 21
नानाजनौघं युधि सम्प्रवृद्धं गाङ्गं यथा वेगम् अवारणीयम्
मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्ससे मन्द किम् अल्पबुद्धे
nānājanaughaṃ yudhi sampravṛddhaṃ gāṅgaṃ yathā vegam avāraṇīyam
māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye yuyutsase manda kim alpabuddhe
- 22
इत्येवम् उक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
अभ्यावृत्य पुनर्जिष्णुम् उलूकः प्रत्यभाषत
ityevam uktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
abhyāvṛtya punarjiṣṇum ulūkaḥ pratyabhāṣata
- 23
अकत्थमानो युध्यस्व कत्थसे ऽर्जुन किं बहु
पर्यायात्सिद्धिर् एतस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात्
akatthamāno yudhyasva katthase 'rjuna kiṃ bahu
paryāyātsiddhir etasya naitatsidhyati katthanāt
- 24
यदीदं कत्थनात्सिध्येत्कर्म लोके धनंजय
सर्वे भवेयुः सिद्धार्था बहु कत्थेत दुर्गतः
yadīdaṃ katthanātsidhyetkarma loke dhanaṃjaya
sarve bhaveyuḥ siddhārthā bahu kattheta durgataḥ
- 25
जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्
जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा राज्यं च ते जानमानो हरामि
jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram
jānāmyetattvādṛśo nāsti yoddhā rājyaṃ ca te jānamāno harāmi
- 26
न तु पर्यायधर्मेण सिद्धिं प्राप्नोति भूयसीम्
मनसैव हि भूतानि धाता प्रकुरुते वशे
na tu paryāyadharmeṇa siddhiṃ prāpnoti bhūyasīm
manasaiva hi bhūtāni dhātā prakurute vaśe
- 27
त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव
भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम्
trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatastava
bhūyaścaiva praśāsiṣye nihatya tvāṃ sabāndhavam
- 28
क्व तदा गाण्डिवं ते ऽभूद्यत्त्वं दासपणे जितः
क्व तदा भीमसेनस्य बलम् आसीच्च फल्गुन
kva tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūdyattvaṃ dāsapaṇe jitaḥ
kva tadā bhīmasenasya balam āsīcca phalguna
- 29
सगदाद्भीमसेनाच्च पार्थाच्चैव सगाण्डिवात्
न वै मोक्षस्तदा वो ऽभूद्विना कृष्णाम् अनिन्दिताम्
sagadādbhīmasenācca pārthāccaiva sagāṇḍivāt
na vai mokṣastadā vo 'bhūdvinā kṛṣṇām aninditām
- 30
सा वो दास्यं समापन्नान्मोक्षयामास भामिनी
अमानुष्यसमायुक्तान्दास्यकर्मण्यवस्थितान्
sā vo dāsyaṃ samāpannānmokṣayāmāsa bhāminī
amānuṣyasamāyuktāndāsyakarmaṇyavasthitān

