29 shlokas
- 1
संजय उवाच
दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः
नेत्राभ्याम् अतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदैक्षत
saṃjaya uvāca
duryodhanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ
netrābhyām atitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata
- 2
स केशवम् अभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः
अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम्
sa keśavam abhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ
abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam
- 3
स्ववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान्
अभीतः पूरयञ्शक्तिं स वै पुरुष उच्यते
svavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān
abhītaḥ pūrayañśaktiṃ sa vai puruṣa ucyate
- 4
परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान्
क्षत्रबन्धुर् अशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः
paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān
kṣatrabandhur aśaktatvālloke sa puruṣādhamaḥ
- 5
स त्वं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यम् आत्मनः
स्वयं कापुरुषो मूढः परांश्च क्षेप्तुम् इच्छसि
sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryam ātmanaḥ
svayaṃ kāpuruṣo mūḍhaḥ parāṃśca kṣeptum icchasi
- 6
यस्त्वं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम्
मरणाय महाबुद्धिं दीक्षयित्वा विकत्थसे
yastvaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyam
maraṇāya mahābuddhiṃ dīkṣayitvā vikatthase
- 7
भावस्ते विदितो ऽस्माभिर्दुर्बुद्धे कुलपांसन
न हनिष्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति च
bhāvaste vidito 'smābhirdurbuddhe kulapāṃsana
na haniṣyanti gāṅgeyaṃ pāṇḍavā ghṛṇayeti ca
- 8
यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थसे
हन्तास्मि प्रथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम्
yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase
hantāsmi prathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām
- 9
कैतव्य गत्वा भरतान्समेत्य सुयोधनं धार्तराष्ट्रं ब्रवीहि
तथेत्याह अर्जुनः सव्यसाची निशाव्यपाये भविता विमर्दः
kaitavya gatvā bharatānsametya suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ bravīhi
tathetyāha arjunaḥ savyasācī niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ
- 10
यद्वो ऽब्रवीद्वाक्यम् अदीनसत्त्वो मध्ये कुरूणां हर्षयन्सत्यसंधः
अहं हन्ता पाण्डवानाम् अनीकं शाल्वेयकांश्चेति ममैष भारः
yadvo 'bravīdvākyam adīnasattvo madhye kurūṇāṃ harṣayansatyasaṃdhaḥ
ahaṃ hantā pāṇḍavānām anīkaṃ śālveyakāṃśceti mamaiṣa bhāraḥ
- 11
हन्याम् अहं द्रोणम् ऋते हि लोकं न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः
ततो हि ते लब्धतमं च राज्यं क्षयं गताः पाण्डवाश्चेति भावः
hanyām ahaṃ droṇam ṛte hi lokaṃ na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ
tato hi te labdhatamaṃ ca rājyaṃ kṣayaṃ gatāḥ pāṇḍavāśceti bhāvaḥ
- 12
स दर्पपूर्णो न समीक्षसे त्वम् अनर्थम् आत्मन्यपि वर्तमानम्
तस्माद् अहं ते प्रथमं समूहे हन्ता समक्षं कुरुवृद्धम् एव
sa darpapūrṇo na samīkṣase tvam anartham ātmanyapi vartamānam
tasmād ahaṃ te prathamaṃ samūhe hantā samakṣaṃ kuruvṛddham eva
- 13
सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य ध्वजी रथी रक्ष च सत्यसंधम्
अहं हि वः पश्यतां द्वीपम् एनं रथाद्भीष्मं पातयितास्मि बाणैः
sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya dhvajī rathī rakṣa ca satyasaṃdham
ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ dvīpam enaṃ rathādbhīṣmaṃ pātayitāsmi bāṇaiḥ
- 14
श्वोभूते कत्थनावाक्यं विज्ञास्यति सुयोधनः
अर्दितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम्
śvobhūte katthanāvākyaṃ vijñāsyati suyodhanaḥ
arditaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmaham
- 15
यद् उक्तश्च सभामध्ये पुरुषो ह्रस्वदर्शनः
क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव
yad uktaśca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ
kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanastava
- 16
अधर्मज्ञो नित्यवैरी पापबुद्धिर्नृशंसकृत्
सत्यां प्रतिज्ञां नचिराद्रक्ष्यसे तां सुयोधन
adharmajño nityavairī pāpabuddhirnṛśaṃsakṛt
satyāṃ pratijñāṃ nacirādrakṣyase tāṃ suyodhana
- 17
अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा
नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसंभावनस्य च
abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayostathā
naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca
- 18
नृशंसतायास्तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च
अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च
nṛśaṃsatāyāstaikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca
adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca
- 19
दर्शनस्य च वक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च
द्रक्ष्यसि त्वं फलं तीव्रम् अचिरेण सुयोधन
darśanasya ca vakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca
drakṣyasi tvaṃ phalaṃ tīvram acireṇa suyodhana
- 20
वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधिप
आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना
vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhipa
āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā
- 21
शान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रे च पातिते
निराशो जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि
śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite
nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi
- 22
भ्रातॄणां निधनं दृष्ट्वा पुत्राणां च सुयोधन
भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यसि
bhrātṝṇāṃ nidhanaṃ dṛṣṭvā putrāṇāṃ ca suyodhana
bhīmasenena nihato duṣkṛtāni smariṣyasi
- 23
न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिज्ञास्यति केशवः
सत्यं ब्रवीम्यहं ह्येतत्सर्वं सत्यं भविष्यति
na dvitīyāṃ pratijñāṃ hi pratijñāsyati keśavaḥ
satyaṃ bravīmyahaṃ hyetatsarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati
- 24
इत्युक्तः कैतवो राजंस्तद्वाक्यम् उपधार्य च
अनुज्ञातो निववृते पुनर् एव यथागतम्
ityuktaḥ kaitavo rājaṃstadvākyam upadhārya ca
anujñāto nivavṛte punar eva yathāgatam
- 25
उपावृत्य तु पाण्डुभ्यः कैतव्यो धृतराष्ट्रजम्
गत्वा यथोक्तं तत्सर्वम् उवाच कुरुसंसदि
upāvṛtya tu pāṇḍubhyaḥ kaitavyo dhṛtarāṣṭrajam
gatvā yathoktaṃ tatsarvam uvāca kurusaṃsadi
- 26
केशवार्जुनयोर्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चाभ्यभाषत
keśavārjunayorvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ
duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cābhyabhāṣata
- 27
आज्ञापयत राज्ञश्च बलं मित्रबलं तथा
यथा प्राग् उदयात्सर्वा युक्ता तिष्ठत्यनीकिनी
ājñāpayata rājñaśca balaṃ mitrabalaṃ tathā
yathā prāg udayātsarvā yuktā tiṣṭhatyanīkinī
- 28
ततः कर्णसमादिष्टा दूताः प्रत्वरिता रथैः
उष्ट्रवामीभिर् अप्यन्ये सदश्वैश्च महाजवैः
tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ pratvaritā rathaiḥ
uṣṭravāmībhir apyanye sadaśvaiśca mahājavaiḥ
- 29
तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्नां कर्णस्य शासनात्
आज्ञापयन्तो राज्ञस्तान्योगः प्राग् उदयाद् इति
tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāt
ājñāpayanto rājñastānyogaḥ prāg udayād iti

