51 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
अविनाशं संजय पाण्डवानाम् इच्छाम्यहं भूतिम् एषां प्रियं च
तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत सदाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम्
vāsudeva uvāca
avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānām icchāmyahaṃ bhūtim eṣāṃ priyaṃ ca
tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhim
- 2
कामो हि मे संजय नित्यम् एव नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति
राज्ञश्च हि प्रियम् एतच्छृणोमि मन्ये चैतत्पाण्डवानां समर्थम्
kāmo hi me saṃjaya nityam eva nānyadbrūyāṃ tānprati śāmyateti
rājñaśca hi priyam etacchṛṇomi manye caitatpāṇḍavānāṃ samartham
- 3
सुदुष्करश्चात्र शमो हि नूनं प्रदर्शितः संजय पाण्डवेन
यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः कस्माद् एषां कलहो नात्र मूर्छेत्
suduṣkaraścātra śamo hi nūnaṃ pradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena
yasmingṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ kasmād eṣāṃ kalaho nātra mūrchet
- 4
तत्त्वं धर्मं विचरन्संजयेह मत्तश्च जानासि युधिष्ठिराच्च
अथो कस्मात्संजय पाण्डवस्य उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म
यथाख्यातम् आवसतः कुटुम्बं पुराकल्पात्साधु विलोपम् आत्थ
tattvaṃ dharmaṃ vicaransaṃjayeha mattaśca jānāsi yudhiṣṭhirācca
atho kasmātsaṃjaya pāṇḍavasya utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma
yathākhyātam āvasataḥ kuṭumbaṃ purākalpātsādhu vilopam āttha
- 5
अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथावद् उच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम्
कर्मणाहुः सिद्धिम् एके परत्र हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिम् एके
नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्येद्विद्वान् अपीह विदितं ब्राह्मणानाम्
asminvidhau vartamāne yathāvad uccāvacā matayo brāhmaṇānām
karmaṇāhuḥ siddhim eke paratra hitvā karma vidyayā siddhim eke
nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyedvidvān apīha viditaṃ brāhmaṇānām
- 6
या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म तासां फलं विद्यते नेतरासाम्
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयार्तः
yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām
tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ
- 7
सो ऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव तद्वर्तते संजय तत्र कर्म
तत्र यो ऽन्यत्कर्मणः साधु मन्येन्मोघं तस्य लपितं दुर्बलस्य
so 'yaṃ vidhirvihitaḥ karmaṇaiva tadvartate saṃjaya tatra karma
tatra yo 'nyatkarmaṇaḥ sādhu manyenmoghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya
- 8
कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा
अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यम् उदेति सूर्यः
karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra karmaṇaiveha plavate mātariśvā
ahorātre vidadhatkarmaṇaiva atandrito nityam udeti sūryaḥ
- 9
मासार्धमासान् अथ नक्षत्रयोगान् अतन्द्रितश्चन्द्रमा अभ्युपैति
अतन्द्रितो दहते जातवेदाः समिध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः
māsārdhamāsān atha nakṣatrayogān atandritaścandramā abhyupaiti
atandrito dahate jātavedāḥ samidhyamānaḥ karma kurvanprajābhyaḥ
- 10
अतन्द्रिता भारम् इमं महान्तं बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन
अतन्द्रिताः शीघ्रम् अपो वहन्ति संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः
atandritā bhāram imaṃ mahāntaṃ bibharti devī pṛthivī balena
atandritāḥ śīghram apo vahanti saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ
- 11
अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः संनादयन्न् अन्तरिक्षं दिवं च
अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार श्रेष्ठत्वम् इच्छन्बलभिद्देवतानाम्
atandrito varṣati bhūritejāḥ saṃnādayann antarikṣaṃ divaṃ ca
atandrito brahmacaryaṃ cacāra śreṣṭhatvam icchanbalabhiddevatānām
- 12
हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यम् आप
सत्यं धर्मं पालयन्न् अप्रमत्तो दमं तितिक्षां समतां प्रियं च
एतानि सर्वाण्युपसेवमानो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्
hitvā sukhaṃ manasaśca priyāṇi tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyam āpa
satyaṃ dharmaṃ pālayann apramatto damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca
etāni sarvāṇyupasevamāno devarājyaṃ maghavānprāpa mukhyam
- 13
बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार समाहितः संशितात्मा यथावत्
हित्वा सुखं प्रतिरुध्येन्द्रियाणि तेन देवानाम् अगमद्गौरवं सः
bṛhaspatirbrahmacaryaṃ cacāra samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvat
hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi tena devānām agamadgauravaṃ saḥ
- 14
नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवो ऽथापि विश्वे
यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च शुभ्राः
ब्रह्मचर्यं वेदविद्याः क्रियाश्च निषेवमाणा मुनयो ऽमुत्र भान्ति
nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti rudrādityā vasavo 'thāpi viśve
yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero gandharvayakṣāpsarasaśca śubhrāḥ
brahmacaryaṃ vedavidyāḥ kriyāśca niṣevamāṇā munayo 'mutra bhānti
- 15
जानन्न् इमं सर्वलोकस्य धर्मं ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च
स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन्व्यायच्छसे संजय कौरवार्थे
jānann imaṃ sarvalokasya dharmaṃ brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca
sa kasmāttvaṃ jānatāṃ jñānavānsanvyāyacchase saṃjaya kauravārthe
- 16
आम्नायेषु नित्यसंयोगम् अस्य तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि
संयुज्यते धनुषा वर्मणा च हस्तत्राणै रथशस्त्रैश्च भूयः
āmnāyeṣu nityasaṃyogam asya tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi
saṃyujyate dhanuṣā varmaṇā ca hastatrāṇai rathaśastraiśca bhūyaḥ
- 17
ते चेद् इमे कौरवाणाम् उपायम् अधिगच्छेयुर् अवधेनैव पार्थाः
धर्मत्राणं पुण्यम् एषां कृतं स्याद् आर्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य
te ced ime kauravāṇām upāyam adhigaccheyur avadhenaiva pārthāḥ
dharmatrāṇaṃ puṇyam eṣāṃ kṛtaṃ syād ārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya
- 18
ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्
यथाशक्त्या पूरयन्तः स्वकर्म तद् अप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम्
te cetpitrye karmaṇi vartamānā āpadyerandiṣṭavaśena mṛtyum
yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma tad apyeṣāṃ nidhanaṃ syātpraśastam
- 19
उताहो त्वं मन्यसे सर्वम् एव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचम् इमां शृणोमि
utāho tvaṃ manyase sarvam eva rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram
ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ tathaiva te vācam imāṃ śṛṇomi
- 20
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं विभागम् अवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म
निशम्याथो पाण्डवानां स्वकर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते
cāturvarṇyasya prathamaṃ vibhāgam avekṣya tvaṃ saṃjaya svaṃ ca karma
niśamyātho pāṇḍavānāṃ svakarma praśaṃsa vā ninda vā yā matiste
- 21
अधीयीत ब्राह्मणो ऽथो यजेत दद्याद् इयात्तीर्थमुख्यानि चैव
अध्यापयेद्याजयेच्चापि याज्यान्प्रतिग्रहान्वा विदितान्प्रतीच्छेत्
adhīyīta brāhmaṇo 'tho yajeta dadyād iyāttīrthamukhyāni caiva
adhyāpayedyājayeccāpi yājyānpratigrahānvā viditānpratīcchet
- 22
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तो ऽथ दत्त्वा
यज्ञैर् इष्ट्वा सर्ववेदान् अधीत्य दारान्कृत्वा पुण्यकृद् आवसेद्गृहान्
tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ kṛtvā dharmeṇāpramatto 'tha dattvā
yajñair iṣṭvā sarvavedān adhītya dārānkṛtvā puṇyakṛd āvasedgṛhān
- 23
वैश्यो ऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यैर्वित्तं चिन्वन्पालयन्न् अप्रमत्तः
प्रियं कुर्वन्ब्राह्मणक्षत्रियाणां धर्मशीलः पुण्यकृद् आवसेद्गृहान्
vaiśyo 'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyairvittaṃ cinvanpālayann apramattaḥ
priyaṃ kurvanbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ dharmaśīlaḥ puṇyakṛd āvasedgṛhān
- 24
परिचर्या वन्दनं ब्राह्मणानां नाधीयीत प्रतिषिद्धो ऽस्य यज्ञः
नित्योत्थितो भूतये ऽतन्द्रितः स्याद् एष स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः
paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ nādhīyīta pratiṣiddho 'sya yajñaḥ
nityotthito bhūtaye 'tandritaḥ syād eṣa smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ
- 25
एतान्राजा पालयन्न् अप्रमत्तो नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे
अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकान् अनुरुध्येत कामान्
etānrājā pālayann apramatto niyojayansarvavarṇānsvadharme
akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu nādhārmikān anurudhyeta kāmān
- 26
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चिद् अभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः
स तं दुष्टम् अनुशिष्यात्प्रजानन्न चेद्गृध्येद् इति तस्मिन्न साधु
śreyāṃstasmādyadi vidyeta kaścid abhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ
sa taṃ duṣṭam anuśiṣyātprajānanna cedgṛdhyed iti tasminna sādhu
- 27
यदा गृध्येत्परभूमिं नृशंसो विधिप्रकोपाद्बलम् आददानः
ततो राज्ञां भविता युद्धम् एतत्तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश्च
इन्द्रेणेदं दस्युवधाय कर्म उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च
yadā gṛdhyetparabhūmiṃ nṛśaṃso vidhiprakopādbalam ādadānaḥ
tato rājñāṃ bhavitā yuddham etattatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuśca
indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśca
- 28
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः
उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ किं वै पृथक्त्वं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
यो ऽयं लोभान्मन्यते धर्मम् एतं यम् इच्छते मन्युवशानुगामी
steno haredyatra dhanaṃ hyadṛṣṭaḥ prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ
ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau kiṃ vai pṛthaktvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre
yo 'yaṃ lobhānmanyate dharmam etaṃ yam icchate manyuvaśānugāmī
- 29
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्टस्तं नो ऽकस्माद् आददीरन्परे वै
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधो ऽपि श्लाघ्यः पित्र्यः परराज्याद्विशिष्टः
एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणान् आचक्षीथाः संजय राज्यमध्ये
bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭastaṃ no 'kasmād ādadīranpare vai
asminpade yudhyatāṃ no vadho 'pi ślāghyaḥ pitryaḥ pararājyādviśiṣṭaḥ
etāndharmānkauravāṇāṃ purāṇān ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye
- 30
ये ते मन्दा मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः
इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम्
ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ
idaṃ punaḥ karma pāpīya eva sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇām

