38 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततस्तृतीये दिवसे समे देशे व्यवस्थितः
प्रेषयामास मे राजन्प्राप्तो ऽस्मीति महाव्रतः
bhīṣma uvāca
tatastṛtīye divase same deśe vyavasthitaḥ
preṣayāmāsa me rājanprāpto 'smīti mahāvrataḥ
- 2
तम् आगतम् अहं श्रुत्वा विषयान्तं महाबलम्
अभ्यगच्छं जवेनाशु प्रीत्या तेजोनिधिं प्रभुम्
tam āgatam ahaṃ śrutvā viṣayāntaṃ mahābalam
abhyagacchaṃ javenāśu prītyā tejonidhiṃ prabhum
- 3
गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवारितः
ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च तथैव च पुरोहितैः
gāṃ puraskṛtya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ
ṛtvigbhirdevakalpaiśca tathaiva ca purohitaiḥ
- 4
स माम् अभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान्
प्रतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदम् अब्रवीत्
sa mām abhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān
pratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedam abravīt
- 5
भीष्म कां बुद्धिम् आस्थाय काशिराजसुता त्वया
अकामेयम् इहानीता पुनश्चैव विसर्जिता
bhīṣma kāṃ buddhim āsthāya kāśirājasutā tvayā
akāmeyam ihānītā punaścaiva visarjitā
- 6
विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मावाप्तेः परावरात्
परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुम् इहार्हति
vibhraṃśitā tvayā hīyaṃ dharmāvāpteḥ parāvarāt
parāmṛṣṭāṃ tvayā hīmāṃ ko hi gantum ihārhati
- 7
प्रत्याख्याता हि शाल्वेन त्वया नीतेति भारत
तस्माद् इमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत
pratyākhyātā hi śālvena tvayā nīteti bhārata
tasmād imāṃ manniyogātpratigṛhṇīṣva bhārata
- 8
स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम्
न युक्तम् अवमानो ऽयं कर्तुं राज्ञा त्वयानघ
svadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatviyam
na yuktam avamāno 'yaṃ kartuṃ rājñā tvayānagha
- 9
ततस्तं नातिमनसं समुदीक्ष्याहम् अब्रुवम्
नाहम् एनां पुनर्दद्यां भ्रात्रे ब्रह्मन्कथंचन
tatastaṃ nātimanasaṃ samudīkṣyāham abruvam
nāham enāṃ punardadyāṃ bhrātre brahmankathaṃcana
- 10
शाल्वस्याहम् इति प्राह पुरा माम् इह भार्गव
मया चैवाभ्यनुज्ञाता गता सौभपुरं प्रति
śālvasyāham iti prāha purā mām iha bhārgava
mayā caivābhyanujñātā gatā saubhapuraṃ prati
- 11
न भयान्नाप्यनुक्रोशान्न लोभान्नार्थकाम्यया
क्षत्रधर्मम् अहं जह्याम् इति मे व्रतम् आहितम्
na bhayānnāpyanukrośānna lobhānnārthakāmyayā
kṣatradharmam ahaṃ jahyām iti me vratam āhitam
- 12
अथ माम् अब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः
न करिष्यसि चेद् एतद्वाक्यं मे कुरुपुंगव
atha mām abravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ
na kariṣyasi ced etadvākyaṃ me kurupuṃgava
- 13
हनिष्यामि सहामात्यं त्वाम् अद्येति पुनः पुनः
संरम्भाद् अब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः
haniṣyāmi sahāmātyaṃ tvām adyeti punaḥ punaḥ
saṃrambhād abravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ
- 14
तम् अहं गीर्भिर् इष्टाभिः पुनः पुनर् अरिंदमम्
अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः
tam ahaṃ gīrbhir iṣṭābhiḥ punaḥ punar ariṃdamam
ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva praśaśāma saḥ
- 15
तम् अहं प्रणम्य शिरसा भूयो ब्राह्मणसत्तमम्
अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं योद्धुम् इहेच्छसि
tam ahaṃ praṇamya śirasā bhūyo brāhmaṇasattamam
abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tadyattvaṃ yoddhum ihecchasi
- 16
इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम्
उपदिष्टं महाबाहो शिष्यो ऽस्मि तव भार्गव
iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidham
upadiṣṭaṃ mahābāho śiṣyo 'smi tava bhārgava
- 17
ततो माम् अब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः
जानीषे मां गुरुं भीष्म न चेमां प्रतिगृह्णसे
सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महीपते
tato mām abravīdrāmaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ
jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma na cemāṃ pratigṛhṇase
sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahīpate
- 18
न हि ते विद्यते शान्तिर् अन्यथा कुरुनन्दन
गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलम् आत्मनः
त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाभिगच्छति
na hi te vidyate śāntir anyathā kurunandana
gṛhāṇemāṃ mahābāho rakṣasva kulam ātmanaḥ
tvayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nābhigacchati
- 19
तथा ब्रुवन्तं तम् अहं रामं परपुरंजयम्
नैतद् एवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते
tathā bruvantaṃ tam ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayam
naitad evaṃ punarbhāvi brahmarṣe kiṃ śrameṇa te
- 20
गुरुत्वं त्वयि सम्प्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम्
प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा हि पुरा मया
gurutvaṃ tvayi samprekṣya jāmadagnya purātanam
prasādaye tvāṃ bhagavaṃstyaktaiṣā hi purā mayā
- 21
को जातु परभावां हि नारीं व्यालीम् इव स्थिताम्
वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषान्महात्ययान्
ko jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vyālīm iva sthitām
vāsayeta gṛhe jānanstrīṇāṃ doṣānmahātyayān
- 22
न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाद्युते
प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु माचिरम्
na bhayādvāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahādyute
prasīda mā vā yadvā te kāryaṃ tatkuru māciram
- 23
अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो
मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना
ayaṃ cāpi viśuddhātmanpurāṇe śrūyate vibho
maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā
- 24
गुरोर् अप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यम् अजानतः
उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्
guror apyavaliptasya kāryākāryam ajānataḥ
utpathapratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam
- 25
स त्वं गुरुर् इति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम्
गुरुवृत्तं न जानीषे तस्माद्योत्स्याम्यहं त्वया
sa tvaṃ gurur iti premṇā mayā saṃmānito bhṛśam
guruvṛttaṃ na jānīṣe tasmādyotsyāmyahaṃ tvayā
- 26
गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः
विशेषतस्तपोवृद्धम् एवं क्षान्तं मया तव
guruṃ na hanyāṃ samare brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ
viśeṣatastapovṛddham evaṃ kṣāntaṃ mayā tava
- 27
उद्यतेषुम् अथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत्
यो हन्यात्समरे क्रुद्धो युध्यन्तम् अपलायिनम्
ब्रह्महत्या न तस्य स्याद् इति धर्मेषु निश्चयः
udyateṣum atho dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ kṣatrabandhuvat
yo hanyātsamare kruddho yudhyantam apalāyinam
brahmahatyā na tasya syād iti dharmeṣu niścayaḥ
- 28
क्षत्रियाणां स्थितो धर्मे क्षत्रियो ऽस्मि तपोधन
यो यथा वर्तते यस्मिंस्तथा तस्मिन्प्रवर्तयन्
नाधर्मं समवाप्नोति नरः श्रेयश्च विन्दति
kṣatriyāṇāṃ sthito dharme kṣatriyo 'smi tapodhana
yo yathā vartate yasmiṃstathā tasminpravartayan
nādharmaṃ samavāpnoti naraḥ śreyaśca vindati
- 29
अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित्
अनर्थसंशयापन्नः श्रेयान्निःसंशयेन च
arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit
anarthasaṃśayāpannaḥ śreyānniḥsaṃśayena ca
- 30
यस्मात्संशयिते ऽर्थे ऽस्मिन्यथान्यायं प्रवर्तसे
तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे
पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम्
yasmātsaṃśayite 'rthe 'sminyathānyāyaṃ pravartase
tasmādyotsyāmi sahitastvayā rāma mahāhave
paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣam

