27 shlokas
- 1
संजय उवाच
धर्मे नित्या पाण्डव ते विचेष्टा लोके श्रुता दृश्यते चापि पार्थ
महास्रावं जीवितं चाप्यनित्यं संपश्य त्वं पाण्डव मा विनीनशः
saṃjaya uvāca
dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha
mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpyanityaṃ saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ
- 2
न चेद्भागं कुरवो ऽन्यत्र युद्धात्प्रयच्छन्ते तुभ्यम् अजातशत्रो
भैक्षचर्याम् अन्धकवृष्णिराज्ये श्रेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यम्
na cedbhāgaṃ kuravo 'nyatra yuddhātprayacchante tubhyam ajātaśatro
bhaikṣacaryām andhakavṛṣṇirājye śreyo manye na tu yuddhena rājyam
- 3
अल्पकालं जीवितं यन्मनुष्ये महास्रावं नित्यदुःखं चलं च
भूयश्च तद्वयसो नानुरूपं तस्मात्पापं पाण्डव मा प्रसार्षीः
alpakālaṃ jīvitaṃ yanmanuṣye mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca
bhūyaśca tadvayaso nānurūpaṃ tasmātpāpaṃ pāṇḍava mā prasārṣīḥ
- 4
कामा मनुष्यं प्रसज्जन्त एव धर्मस्य ये विघ्नमूलं नरेन्द्र
पूर्वं नरस्तान्धृतिमान्विनिघ्नंल्लोके प्रशंसां लभते ऽनवद्याम्
kāmā manuṣyaṃ prasajjanta eva dharmasya ye vighnamūlaṃ narendra
pūrvaṃ narastāndhṛtimānvinighnaṃlloke praśaṃsāṃ labhate 'navadyām
- 5
निबन्धनी ह्यर्थतृष्णेह पार्थ ताम् एषतो बाध्यते धर्म एव
धर्मं तु यः प्रवृणीते स बुद्धः कामे गृद्धो हीयते ऽर्थानुरोधात्
nibandhanī hyarthatṛṣṇeha pārtha tām eṣato bādhyate dharma eva
dharmaṃ tu yaḥ pravṛṇīte sa buddhaḥ kāme gṛddho hīyate 'rthānurodhāt
- 6
धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं महाप्रतापः सवितेव भाति
हानेन धर्मस्य महीम् अपीमां लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः
dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ mahāpratāpaḥ saviteva bhāti
hānena dharmasya mahīm apīmāṃ labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ
- 7
वेदो ऽधीतश्चरितं ब्रह्मचर्यं यज्ञैर् इष्टं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम्
परं स्थानं मन्यमानेन भूय आत्मा दत्तो वर्षपूगं सुखेभ्यः
vedo 'dhītaścaritaṃ brahmacaryaṃ yajñair iṣṭaṃ brāhmaṇebhyaśca dattam
paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ
- 8
सुखप्रिये सेवमानो ऽतिवेलं योगाभ्यासे यो न करोति कर्म
वित्तक्षये हीनसुखो ऽतिवेलं दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः
sukhapriye sevamāno 'tivelaṃ yogābhyāse yo na karoti karma
vittakṣaye hīnasukho 'tivelaṃ duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ
- 9
एवं पुनर् अर्थचर्याप्रसक्तो हित्वा धर्मं यः प्रकरोत्यधर्मम्
अश्रद्दधत्परलोकाय मूढो हित्वा देहं तप्यते प्रेत्य मन्दः
evaṃ punar arthacaryāprasakto hitvā dharmaṃ yaḥ prakarotyadharmam
aśraddadhatparalokāya mūḍho hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ
- 10
न कर्मणां विप्रणाशो ऽस्त्यमुत्र पुण्यानां वाप्यथ वा पापकानाम्
पूर्वं कर्तुर्गच्छति पुण्यपापं पश्चात्त्वेतद् अनुयात्येव कर्ता
na karmaṇāṃ vipraṇāśo 'styamutra puṇyānāṃ vāpyatha vā pāpakānām
pūrvaṃ karturgacchati puṇyapāpaṃ paścāttvetad anuyātyeva kartā
- 11
न्यायोपेतं ब्राह्मणेभ्यो यदन्नं श्रद्धापूतं गन्धरसोपपन्नम्
अन्वाहार्येषूत्तमदक्षिणेषु तथारूपं कर्म विख्यायते ते
nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo yadannaṃ śraddhāpūtaṃ gandharasopapannam
anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu tathārūpaṃ karma vikhyāyate te
- 12
इह क्षेत्रे क्रियते पार्थ कार्यं न वै किंचिद्विद्यते प्रेत्य कार्यम्
कृतं त्वया पारलोक्यं च कार्यं पुण्यं महत्सद्भिर् अनुप्रशस्तम्
iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ na vai kiṃcidvidyate pretya kāryam
kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca kāryaṃ puṇyaṃ mahatsadbhir anupraśastam
- 13
जहाति मृत्युं च जरां भयं च न क्षुत्पिपासे मनसश्चाप्रियाणि
न कर्तव्यं विद्यते तत्र किंचिद् अन्यत्र वै इन्द्रियप्रीणनार्थात्
jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca na kṣutpipāse manasaścāpriyāṇi
na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃcid anyatra vai indriyaprīṇanārthāt
- 14
एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र मात्रावता हृदयस्य प्रियेण
स क्रोधजं पाण्डव हर्षजं च लोकावुभौ मा प्रहासीश्चिराय
evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra mātrāvatā hṛdayasya priyeṇa
sa krodhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca lokāvubhau mā prahāsīścirāya
- 15
अन्तं गत्वा कर्मणां या प्रशंसा सत्यं दमश्चार्जवम् आनृशंस्यम्
अश्वमेधो राजसूयस्तथेष्टः पापस्यान्तं कर्मणो मा पुनर्गाः
antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā satyaṃ damaścārjavam ānṛśaṃsyam
aśvamedho rājasūyastatheṣṭaḥ pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punargāḥ
- 16
तच्चेद् एवं देशरूपेण पार्थाः करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय
निवसध्वं वर्षपूगान्वनेषु दुःखं वासं पाण्डवा धर्महेतोः
tacced evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya
nivasadhvaṃ varṣapūgānvaneṣu duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetoḥ
- 17
अप्रव्रज्ये योजयित्वा पुरस्ताद् आत्माधीनं यद्बलं ते तदासीत्
नित्यं पाञ्चालाः सचिवास्तवेमे जनार्दनो युयुधानश्च वीरः
apravrajye yojayitvā purastād ātmādhīnaṃ yadbalaṃ te tadāsīt
nityaṃ pāñcālāḥ sacivāstaveme janārdano yuyudhānaśca vīraḥ
- 18
मत्स्यो राजा रुक्मरथः सपुत्रः प्रहारिभिः सह पुत्रैर्विराटः
राजानश्च ये विजिताः पुरस्तात्त्वाम् एव ते संश्रयेयुः समस्ताः
matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ prahāribhiḥ saha putrairvirāṭaḥ
rājānaśca ye vijitāḥ purastāttvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ
- 19
महासहायः प्रतपन्बलस्थः पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्याम्
वरान्हनिष्यन्द्विषतो रङ्गमध्ये व्यनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम्
mahāsahāyaḥ pratapanbalasthaḥ puraskṛto vāsudevārjunābhyām
varānhaniṣyandviṣato raṅgamadhye vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam
- 20
बलं कस्माद्वर्धयित्वा परस्य निजान्कस्मात्कर्शयित्वा सहायान्
निरुष्य कस्माद्वर्षपूगान्वनेषु युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम्
balaṃ kasmādvardhayitvā parasya nijānkasmātkarśayitvā sahāyān
niruṣya kasmādvarṣapūgānvaneṣu yuyutsase pāṇḍava hīnakālam
- 21
अप्रज्ञो वा पाण्डव युध्यमानो ऽधर्मज्ञो वा भूतिपथाद्व्यपैति
प्रज्ञावान्वा बुध्यमानो ऽपि धर्मं संरम्भाद्वा सो ऽपि भूतेर् अपैति
aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno 'dharmajño vā bhūtipathādvyapaiti
prajñāvānvā budhyamāno 'pi dharmaṃ saṃrambhādvā so 'pi bhūter apaiti
- 22
नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धिर्न संरम्भात्कर्म चकर्थ पापम्
अद्धा किं तत्कारणं यस्य हेतोः प्रज्ञाविरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम्
nādharme te dhīyate pārtha buddhirna saṃrambhātkarma cakartha pāpam
addhā kiṃ tatkāraṇaṃ yasya hetoḥ prajñāviruddhaṃ karma cikīrṣasīdam
- 23
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगं यशोमुषं पापफलोदयं च
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogaṃ yaśomuṣaṃ pāpaphalodayaṃ ca
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya
- 24
पापानुबन्धं को नु तं कामयेत क्षमैव ते ज्यायसी नोत भोगाः
यत्र भीष्मः शांतनवो हतः स्याद्यत्र द्रोणः सहपुत्रो हतः स्यात्
pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ
yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo hataḥ syādyatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt
- 25
कृपः शल्यः सौमदत्तिर्विकर्णो विविंशतिः कर्णदुर्योधनौ च
एतान्हत्वा कीदृशं तत्सुखं स्याद्यद्विन्देथास्तद् अनुब्रूहि पार्थ
kṛpaḥ śalyaḥ saumadattirvikarṇo viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca
etānhatvā kīdṛśaṃ tatsukhaṃ syādyadvindethāstad anubrūhi pārtha
- 26
लब्ध्वापीमां पृथिवीं सागरान्तां जरामृत्यू नैव हि त्वं प्रजह्याः
प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राजन्न् एवं विद्वान्नैव युद्धं कुरुष्व
labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ
priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann evaṃ vidvānnaiva yuddhaṃ kuruṣva
- 27
अमात्यानां यदि कामस्य हेतोर् एवंयुक्तं कर्म चिकीर्षसि त्वम्
अपाक्रमेः सम्प्रदाय स्वम् एभ्यो मा गास्त्वं वै देवयानात्पथो ऽद्य
amātyānāṃ yadi kāmasya hetor evaṃyuktaṃ karma cikīrṣasi tvam
apākrameḥ sampradāya svam ebhyo mā gāstvaṃ vai devayānātpatho 'dya

