40 shlokas
- 1
विदुरोवाच
अथैतस्याम् अवस्थायां पौरुषं हातुम् इच्छसि
निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिराद् इव
vidurovāca
athaitasyām avasthāyāṃ pauruṣaṃ hātum icchasi
nihīnasevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasyacirād iva
- 2
यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात्
क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः
yo hi tejo yathāśakti na darśayati vikramāt
kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ityeva taṃ viduḥ
- 3
अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च
नैव सम्प्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुम् इव भेषजम्
arthavantyupapannāni vākyāni guṇavanti ca
naiva samprāpnuvanti tvāṃ mumūrṣum iva bheṣajam
- 4
सन्ति वै सिन्धुराजस्य संतुष्टा बहवो जनाः
दौर्बल्याद् आसते मूढा व्यसनौघप्रतीक्षिणः
santi vai sindhurājasya saṃtuṣṭā bahavo janāḥ
daurbalyād āsate mūḍhā vyasanaughapratīkṣiṇaḥ
- 5
सहायोपचयं कृत्वा व्यवसाय ततस्ततः
अनुदुष्येयुर् अपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम्
sahāyopacayaṃ kṛtvā vyavasāya tatastataḥ
anuduṣyeyur apare paśyantastava pauruṣam
- 6
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयांश्चर
काले व्यसनम् आकाङ्क्षन्नैवायम् अजरामरः
taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayāṃścara
kāle vyasanam ākāṅkṣannaivāyam ajarāmaraḥ
- 7
संजयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि
अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः
saṃjayo nāmataśca tvaṃ na ca paśyāmi tattvayi
anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ
- 8
सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणो ऽब्रवीत्
अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति
samyagdṛṣṭirmahāprājño bālaṃ tvāṃ brāhmaṇo 'bravīt
ayaṃ prāpya mahatkṛcchraṃ punarvṛddhiṃ gamiṣyati
- 9
तस्य स्मरन्ती वचनम् आशंसे विजयं तव
तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनः पुनः
tasya smarantī vacanam āśaṃse vijayaṃ tava
tasmāttāta bravīmi tvāṃ vakṣyāmi ca punaḥ punaḥ
- 10
यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे
तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः
yasya hyarthābhinirvṛttau bhavantyāpyāyitāḥ pare
tasyārthasiddhirniyatā nayeṣvarthānusāriṇaḥ
- 11
समृद्धिर् असमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम संजय
एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहर
samṛddhir asamṛddhirvā pūrveṣāṃ mama saṃjaya
evaṃ vidvānyuddhamanā bhava mā pratyupāhara
- 12
नातः पापीयसीं कांचिद् अवस्थां शम्बरो ऽब्रवीत्
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते
nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcid avasthāṃ śambaro 'bravīt
yatra naivādya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate
- 13
पतिपुत्रवधाद् एतत्परमं दुःखम् अब्रवीत्
दारिद्र्यम् इति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत्
patiputravadhād etatparamaṃ duḥkham abravīt
dāridryam iti yatproktaṃ paryāyamaraṇaṃ hi tat
- 14
अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदम् इवागता
ईश्वरी सर्वकल्याणैर्भर्त्रा परमपूजिता
ahaṃ mahākule jātā hradāddhradam ivāgatā
īśvarī sarvakalyāṇairbhartrā paramapūjitā
- 15
महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम्
पुरा दृष्ट्वा सुहृद्वर्गो माम् अपश्यत्सुदुर्गताम्
mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbaravāsasam
purā dṛṣṭvā suhṛdvargo mām apaśyatsudurgatām
- 16
यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बले
न तदा जीवितेनार्थो भविता तव संजय
yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca draṣṭāsi bhṛśadurbale
na tadā jīvitenārtho bhavitā tava saṃjaya
- 17
दासकर्मकरान्भृत्यान् आचार्यर्त्विक्पुरोहितान्
अवृत्त्यास्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते
dāsakarmakarānbhṛtyān ācāryartvikpurohitān
avṛttyāsmānprajahato dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te
- 18
यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्येह यथा पुरा
श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे
yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyeha yathā purā
ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntirhṛdayasya me
- 19
नेति चेद्ब्राह्मणान्ब्रूयां दीर्यते हृदयं मम
न ह्यहं न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणम् उक्तवान्
neti cedbrāhmaṇānbrūyāṃ dīryate hṛdayaṃ mama
na hyahaṃ na ca me bhartā neti brāhmaṇam uktavān
- 20
वयम् आश्रयणीयाः स्म नाश्रितारः परस्य च
सान्यान् आश्रित्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम्
vayam āśrayaṇīyāḥ sma nāśritāraḥ parasya ca
sānyān āśritya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam
- 21
अपारे भव नः पारम् अप्लवे भव नः प्लवः
कुरुष्व स्थानम् अस्थाने मृतान्संजीवयस्व नः
apāre bhava naḥ pāram aplave bhava naḥ plavaḥ
kuruṣva sthānam asthāne mṛtānsaṃjīvayasva naḥ
- 22
सर्वे ते शत्रवः सह्या न चेज्जीवितुम् इच्छसि
अथ चेद् ईदृशीं वृत्तिं क्लीबाम् अभ्युपपद्यसे
sarve te śatravaḥ sahyā na cejjīvitum icchasi
atha ced īdṛśīṃ vṛttiṃ klībām abhyupapadyase
- 23
निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम्
एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम्
nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikām
ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim
- 24
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत
माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरो ऽभवत्
indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata
māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro 'bhavat
- 25
नाम विश्राव्य वा संख्ये शत्रून् आहूय दंशितान्
सेनाग्रं वापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम्
nāma viśrāvya vā saṃkhye śatrūn āhūya daṃśitān
senāgraṃ vāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varam
- 26
यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः
तदैव प्रव्यथन्ते ऽस्य शत्रवो विनमन्ति च
yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahadyaśaḥ
tadaiva pravyathante 'sya śatravo vinamanti ca
- 27
त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः
अवशाः पूरयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः
tyaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ
avaśāḥ pūrayanti sma sarvakāmasamṛddhibhiḥ
- 28
राज्यं वाप्युग्रविभ्रंशं संशयो जीवितस्य वा
प्रलब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः
rājyaṃ vāpyugravibhraṃśaṃ saṃśayo jīvitasya vā
pralabdhasya hi śatrorvai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ
- 29
स्वर्गद्वारोपमं राज्यम् अथ वाप्यमृतोपमम्
रुद्धम् एकायने मत्वा पतोल्मुक इवारिषु
svargadvāropamaṃ rājyam atha vāpyamṛtopamam
ruddham ekāyane matvā patolmuka ivāriṣu
- 30
जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्मम् अनुपालय
मा त्वा पश्येत्सुकृपणं शत्रुः श्रीमान्कदाचन
jahi śatrūnraṇe rājansvadharmam anupālaya
mā tvā paśyetsukṛpaṇaṃ śatruḥ śrīmānkadācana

