83 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यम् अनुपश्यसि
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः
dhṛtarāṣṭra uvāca
jāgrato dahyamānasya yatkāryam anupaśyasi
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ
- 2
त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि प्रज्ञापूर्वं सर्वम् अजातशत्रोः
यन्मन्यसे पथ्यम् अदीनसत्त्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम्
tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvam ajātaśatroḥ
yanmanyase pathyam adīnasattva śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām
- 3
पापाशङ्की पापम् एवानुपश्यन्पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम्
कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथावन्मनीषितं सर्वम् अजातशत्रोः
pāpāśaṅkī pāpam evānupaśyanpṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham
kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvanmanīṣitaṃ sarvam ajātaśatroḥ
- 4
विदुर उवाच
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्
अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्
vidura uvāca
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam
apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam
- 5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवम् इच्छन्कुरून्प्रति
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे
tasmādvakṣyāmi te rājanbhavam icchankurūnprati
vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me
- 6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः
mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata
anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ
- 7
तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः
tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa
upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ
- 8
अनुबन्धान् अवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु
सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्
anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu
sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret
- 9
अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम्
उत्थानम् आत्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा
anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām
utthānam ātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā
- 10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्ये ऽवतिष्ठते
yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye
kośe janapade daṇḍe na sa rājye 'vatiṣṭhate
- 11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यम् अधिगच्छति
yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati
yukto dharmārthayorjñāne sa rājyam adhigacchati
- 12
न राज्यं प्राप्तम् इत्येव वर्तितव्यम् असांप्रतम्
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम्
na rājyaṃ prāptam ityeva vartitavyam asāṃpratam
śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpam ivottamam
- 13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशम् आयसम्
रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धम् अवेक्षते
bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśam āyasam
rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate
- 14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्
हितं च परिणामे यत्तद् अद्यं भूतिम् इच्छता
yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat
hitaṃ ca pariṇāme yattad adyaṃ bhūtim icchatā
- 15
वनस्पतेर् अपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति
vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ
sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati
- 16
यस्तु पक्वम् उपादत्ते काले परिणतं फलम्
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः
yastu pakvam upādatte kāle pariṇataṃ phalam
phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ
- 17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः
तद्वद् अर्थान्मनुष्येभ्य आदद्याद् अविहिंसया
yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ
tadvad arthānmanuṣyebhya ādadyād avihiṃsayā
- 18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः
puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet
mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ
- 19
किं नु मे स्याद् इदं कृत्वा किं नु मे स्याद् अकुर्वतः
इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा
kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ
iti karmāṇi saṃcintya kuryādvā puruṣo na vā
- 20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः
कृतः पुरुषकारो ऽपि भवेद्येषु निरर्थकः
anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ tathāgatāḥ
kṛtaḥ puruṣakāro 'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ
- 21
कांश्चिद् अर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान्
क्षिप्रम् आरभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्
kāṃścid arthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān
kṣipram ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān
- 22
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्न् इव
आसीनम् अपि तूष्णीकम् अनुरज्यन्ति तं प्रजाः
ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibann iva
āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṃ prajāḥ
- 23
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्
प्रसादयति लोकं यः तं लोको ऽनुप्रसीदति
cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham
prasādayati lokaṃ yaḥ taṃ loko 'nuprasīdati
- 24
यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव
सागरान्ताम् अपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते
yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva
sāgarāntām api mahīṃ labdhvā sa parihīyate
- 25
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा
वायुर् अभ्रम् इवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā
vāyur abhram ivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ
- 26
धर्मम् आचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितम् आदितः
वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी
dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiścaritam āditaḥ
vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī
- 27
अथ संत्यजतो धर्मम् अधर्मं चानुतिष्ठतः
प्रतिसंवेष्टते भूमिर् अग्नौ चर्माहितं यथा
atha saṃtyajato dharmam adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ
pratisaṃveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṃ yathā
- 28
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने
ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭrāvamardane
sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane
- 29
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते
dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet
dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate
- 30
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः
सर्वतः सारम् आदद्याद् अश्मभ्य इव काञ्चनम्
apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ
sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam

