39 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
समुद्यतो ऽयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः
धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः
bhīṣma uvāca
samudyato 'yaṃ bhāro me sumahānsāgaropamaḥ
dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ
- 2
तस्मिन् अभ्यागते काले प्रतप्ते लोमहर्षणे
मिथोभेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज
tasmin abhyāgate kāle pratapte lomaharṣaṇe
mithobhedo na me kāryastena jīvasi sūtaja
- 3
न ह्यहं नाद्य विक्रम्य स्थविरो ऽपि शिशोस्तव
युद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज
na hyahaṃ nādya vikramya sthaviro 'pi śiśostava
yuddhaśraddhāṃ raṇe chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja
- 4
जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता
न मे व्यथाभवत्काचित्त्वं तु मे किं करिष्यसि
jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā
na me vyathābhavatkācittvaṃ tu me kiṃ kariṣyasi
- 5
कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो ऽऽत्मबलसंस्तवम्
वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन
kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santo ''tmabalasaṃstavam
vakṣyāmi tu tvāṃ saṃtapto nihīna kulapāṃsana
- 6
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराज्ञः स्वयंवरे
निर्जित्यैकरथेनैव यत्कन्यास्तरसा हृताः
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājñaḥ svayaṃvare
nirjityaikarathenaiva yatkanyāstarasā hṛtāḥ
- 7
ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानाम् अथो पुनः
मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे
īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānām atho punaḥ
mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire
- 8
त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणाम् अनयो महान्
उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव
tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇām anayo mahān
upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava
- 9
युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सह
द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तम् अस्माद्युद्धात्सुदुर्मते
yudhyasva pārthaṃ samare yena vispardhase saha
drakṣyāmi tvāṃ vinirmuktam asmādyuddhātsudurmate
- 10
संजय उवाच
तम् उवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः
माम् अवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महद् उद्यतम्
saṃjaya uvāca
tam uvāca tato rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ
mām avekṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahad udyatam
- 11
चिन्त्यताम् इदम् एवाग्रे मम निःश्रेयसं परम्
उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः
cintyatām idam evāgre mama niḥśreyasaṃ param
ubhāvapi bhavantau me mahatkarma kariṣyataḥ
- 12
भूयश्च श्रोतुम् इच्छामि परेषां रथसत्तमान्
ये चैवातिरथास्तत्र तथैव रथयूथपाः
bhūyaśca śrotum icchāmi pareṣāṃ rathasattamān
ye caivātirathāstatra tathaiva rathayūthapāḥ
- 13
बलाबलम् अमित्राणां श्रोतुम् इच्छामि कौरव
प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति
balābalam amitrāṇāṃ śrotum icchāmi kaurava
prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati
- 14
भीष्म उवाच
एते रथास्ते संख्यातास्तथैवातिरथा नृप
ये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानाम् अतः शृणु
bhīṣma uvāca
ete rathāste saṃkhyātāstathaivātirathā nṛpa
ye cāpyardharathā rājanpāṇḍavānām ataḥ śṛṇu
- 15
यदि कौतूहलं ते ऽद्य पाण्डवानां बले नृप
रथसंख्यां महाबाहो सहैभिर्वसुधाधिपैः
yadi kautūhalaṃ te 'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa
rathasaṃkhyāṃ mahābāho sahaibhirvasudhādhipaiḥ
- 16
स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः
अग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः
svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ
agnivatsamare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ
- 17
भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथो ऽष्टगुणसंमितः
नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः
bhīmasenastu rājendra ratho 'ṣṭaguṇasaṃmitaḥ
nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ
- 18
माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ
अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ
mādrīputrau tu rathinau dvāveva puruṣarṣabhau
aśvināviva rūpeṇa tejasā ca samanvitau
- 19
एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशम् आत्मनः
रुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः
ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśam ātmanaḥ
rudravatpracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ
- 20
सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवोद्गताः
प्रादेशेनाधिकाः पुंभिर् अन्यैस्ते च प्रमाणतः
sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivodgatāḥ
prādeśenādhikāḥ puṃbhir anyaiste ca pramāṇataḥ
- 21
सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः
चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे चातितपस्विनः
siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ
caritabrahmacaryāśca sarve cātitapasvinaḥ
- 22
ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः
जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः
सर्वे जितमहीपाला दिग्जये भरतर्षभ
hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ
jave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ
sarve jitamahīpālā digjaye bharatarṣabha
- 23
न चैषां पुरुषाः केचिद् आयुधानि गदाः शरान्
विषहन्ति सदा कर्तुम् अधिज्यान्यपि कौरव
उद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान्वापि प्रकर्षितुम्
na caiṣāṃ puruṣāḥ kecid āyudhāni gadāḥ śarān
viṣahanti sadā kartum adhijyānyapi kaurava
udyantuṃ vā gadāṃ gurvīṃ śarānvāpi prakarṣitum
- 24
जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे
बालैर् अपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः
jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe
bālair api bhavantastaiḥ sarva eva viśeṣitāḥ
- 25
ते ते सैन्यं समासाद्य व्याघ्रा इव बलोत्कटाः
विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः
te te sainyaṃ samāsādya vyāghrā iva balotkaṭāḥ
vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ
- 26
एकैकशस्ते संग्रामे हन्युः सर्वान्महीक्षितः
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत्
ekaikaśaste saṃgrāme hanyuḥ sarvānmahīkṣitaḥ
pratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat
- 27
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः
ते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत्
draupadyāśca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥ
te saṃsmarantaḥ saṃgrāme vicariṣyanti kālavat
- 28
लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान्
उभयोः सेनयोर्वीर रथो नास्तीह तादृशः
lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān
ubhayoḥ senayorvīra ratho nāstīha tādṛśaḥ
- 29
न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वा
राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु
na hi deveṣu vā pūrvaṃ dānaveṣūrageṣu vā
rākṣaseṣvatha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu
- 30
भूतो ऽथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः
समायुक्तो महाराज यथा पार्थस्य धीमतः
bhūto 'tha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaścinmayā śrutaḥ
samāyukto mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ

