50 shlokas
- 1
संजय उवाच
आत्मापराधात्सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ
प्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुम् अर्हसि
saṃjaya uvāca
ātmāparādhātsambhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha
prāpya prākṛtavadvīra na tvaṃ śocitum arhasi
- 2
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च
द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिपसत्तम
tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca
dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram
ārtapralāpāṃśca bahūnmanujādhipasattama
- 3
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुः
वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणाम् अकरोन्महत्
sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ
vāsudevastato yuddhaṃ kurūṇām akaronmahat
- 4
आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः
न हि ते सुकृतं किंचिद् आदौ मध्ये च भारत
दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः
ātmāparādhātsumahānprāptaste vipulaḥ kṣayaḥ
na hi te sukṛtaṃ kiṃcid ādau madhye ca bhārata
dṛśyate pṛṣṭhataścaiva tvanmūlo hi parājayaḥ
- 5
तस्माद् अद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्
शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam
śṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam
- 6
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे
भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव
praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame
bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyurvāhinīṃ tava
- 7
आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान्
दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः
āgacchatastānsahasā kruddharūpānsahānugān
dadhāraiko raṇe pāṇḍūnkṛtavarmā mahārathaḥ
- 8
यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम्
पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत्
yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam
pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat
- 9
तत्राद्भुतम् अमन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम्
यद् एनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुर् आहवे
tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam
yad enaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave
- 10
ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणम् आयसैः
शङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन्सर्वपाण्डवान्
tato bhīmastribhirviddhvā kṛtavarmāṇam āyasaiḥ
śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhurharṣayansarvapāṇḍavān
- 11
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः
शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत
sahadevastu viṃśatyā dharmarājaśca pañcabhiḥ
śatena nakulaścāpi hārdikyaṃ samavidhyata
- 12
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः
धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणम् आर्दयत्
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः
draupadeyāstrisaptatyā saptabhiśca ghaṭotkacaḥ
dhṛṣṭadyumnastribhiścāpi kṛtavarmāṇam ārdayat
virāṭo drupadaścaiva yājñaseniśca pañcabhiḥ
- 13
शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्न् इव
śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ
punarvivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasann iva
- 14
कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान्
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः
धनुर्ध्वजं च संयत्तो रथाद्भूमावपातयत्
kṛtavarmā tato rājansarvatastānmahārathān
ekaikaṃ pañcabhirviddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ
dhanurdhvajaṃ ca saṃyatto rathādbhūmāvapātayat
- 15
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ
ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ
- 16
स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः
चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः
sa gāḍhaviddho balavānhārdikyasya śarottamaiḥ
cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ
- 17
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः
विसृजन्तः शरान्घोरान्कृतवर्माणम् आर्दयन्
bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ
visṛjantaḥ śarānghorānkṛtavarmāṇam ārdayan
- 18
तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष
विव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे
taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa
vivyadhuḥ sāyakairhṛṣṭā rakṣārthaṃ mārutermṛdhe
- 19
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः
शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डाम् अयस्मयीम्
चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ
śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm
cikṣepa ca rathāttūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati
- 20
सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
कृतवर्माणम् अभितः प्रजज्वाल सुदारुणा
sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā
kṛtavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā
- 21
ताम् आपतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा
tām āpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām
dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā
- 22
सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा
द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव दिवश्च्युता
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम्
sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā
dyotayantī diśo rājanmaholkeva divaścyutā
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaścukrodha vai bhṛśam
- 23
ततो ऽन्यद्धनुर् आदाय वेगवत्सुमहास्वनम्
भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
tato 'nyaddhanur ādāya vegavatsumahāsvanam
bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat
- 24
अथैनं पञ्चभिर्बाणैर् आजघान स्तनान्तरे
भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन ह
athainaṃ pañcabhirbāṇair ājaghāna stanāntare
bhīmo bhīmabalo rājaṃstava durmantritena ha
- 25
भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष
रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
bhojastu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa
raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire
- 26
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्न् इव
अभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत
tataḥ kruddhastribhirbāṇairbhīmasenaṃ hasann iva
abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tānsarvānpratyavidhyata
- 27
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान्
ते ऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः
tribhistribhirmaheṣvāso yatamānānmahārathān
te 'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ
- 28
शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः
धनुश्चिछेद समरे प्रहसन्न् इव भारत
śikhaṇḍinastataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ
dhanuścicheda samare prahasann iva bhārata
- 29
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरम्
असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaśchinne dhanuṣi satvaram
asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram
- 30
भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम्
तम् असिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति
bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam
tam asiṃ preṣayāmāsa kṛtavarmarathaṃ prati

