52 shlokas
- 1
संजय उवाच
स बाहुर् अपतद्भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदः
आदधज्जीवलोकस्य दुःखम् उत्तमम् उत्तमः
saṃjaya uvāca
sa bāhur apatadbhūmau sakhaḍgaḥ saśubhāṅgadaḥ
ādadhajjīvalokasya duḥkham uttamam uttamaḥ
- 2
प्रहरिष्यन्हृतो बाहुर् अदृश्येन किरीटिना
वेगेनाभ्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः
prahariṣyanhṛto bāhur adṛśyena kirīṭinā
vegenābhyapatadbhūmau pañcāsya iva pannagaḥ
- 3
स मोघं कृतम् आत्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः
उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्गर्हयामास पाण्डवम्
sa moghaṃ kṛtam ātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ
utsṛjya sātyakiṃ krodhādgarhayāmāsa pāṇḍavam
- 4
नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवान् असि
अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुम् अचिछिदः
nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavān asi
apaśyato viṣaktasya yanme bāhum acichidaḥ
- 5
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति
kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
kiṃ kurvāṇo mayā saṃkhye hato bhūriśravā iti
- 6
इदम् इन्द्रेण ते साक्षाद् उपदिष्टं महात्मना
अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा
idam indreṇa te sākṣād upadiṣṭaṃ mahātmanā
astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā
- 7
ननु नाम स्वधर्मज्ञस्त्वं लोके ऽभ्यधिकः परैः
अयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवान् असि
nanu nāma svadharmajñastvaṃ loke 'bhyadhikaḥ paraiḥ
ayudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavān asi
- 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते
व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः
na pramattāya bhītāya virathāya prayācate
vyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ
- 9
इदं तु नीचाचरितम् असत्पुरुषसेवितम्
कथम् आचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम्
idaṃ tu nīcācaritam asatpuruṣasevitam
katham ācaritaṃ pārtha tvayā karma suduṣkaram
- 10
आर्येण सुकरं ह्याहुर् आर्यकर्म धनंजय
अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतरं भुवि
āryeṇa sukaraṃ hyāhur āryakarma dhanaṃjaya
anāryakarma tvāryeṇa suduṣkarataraṃ bhuvi
- 11
येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते
आशु तच्छीलताम् एति तद् इदं त्वयि दृश्यते
yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartate
āśu tacchīlatām eti tad idaṃ tvayi dṛśyate
- 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः
क्षत्रधर्माद् अपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः
kathaṃ hi rājavaṃśyastvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ
kṣatradharmād apakrāntaḥ suvṛttaścaritavrataḥ
- 13
इदं तु यद् अतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया
वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते
idaṃ tu yad atikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā
vāsudevamataṃ nūnaṃ naitattvayyupapadyate
- 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते
ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत्
ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate
īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyādyo na kṛṣṇasakho bhavet
- 15
व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताः
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः
vrātyāḥ saṃśliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva vigarhitāḥ
vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ
- 16
एवम् उक्त्वा महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशाः
युयुधानं परित्यज्य रणे प्रायम् उपाविशत्
evam uktvā mahābāhuryūpaketurmahāyaśāḥ
yuyudhānaṃ parityajya raṇe prāyam upāviśat
- 17
शरान् आस्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः
यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत्
śarān āstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ
yiyāsurbrahmalokāya prāṇānprāṇeṣvathājuhot
- 18
सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः
ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तो ऽभवन्मुनिः
sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ
dhyāyanmahopaniṣadaṃ yogayukto 'bhavanmuniḥ
- 19
ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ
गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम्
tataḥ sa sarvasenāyāṃ janaḥ kṛṣṇadhanaṃjayau
garhayāmāsa taṃ cāpi śaśaṃsa puruṣarṣabham
- 20
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिद् अप्रियम्
प्रशस्यमानश्च तथा नाहृष्यद्यूपकेतनः
nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiṃcid apriyam
praśasyamānaśca tathā nāhṛṣyadyūpaketanaḥ
- 21
तांस्तथा वादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनंजयः
अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्
tāṃstathā vādino rājanputrāṃstava dhanaṃjayaḥ
amṛṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam
- 22
असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्न् इव भारत
उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपम् इव फल्गुनः
asaṃkruddhamanā vācā smārayann iva bhārata
uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepam iva phalgunaḥ
- 23
मम सर्वे ऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम्
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे
mama sarve 'pi rājāno jānantyetanmahāvratam
na śakyo māmako hantuṃ yo me syādbāṇagocare
- 24
यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुम् अर्हसि
न हि धर्मम् अविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्
yūpaketo samīkṣya tvaṃ na māṃ garhitum arhasi
na hi dharmam avijñāya yuktaṃ garhayituṃ param
- 25
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः
यद् अहं बाहुम् अछैत्सं न स धर्मो विगर्हितः
āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇivīraṃ jighāṃsataḥ
yad ahaṃ bāhum achaitsaṃ na sa dharmo vigarhitaḥ
- 26
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः
अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत्
nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ
abhimanyorvadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet
- 27
एवम् उक्तस्तु पार्थेन शिरसा भूमिम् अस्पृशत्
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोद् अस्य दक्षिणम्
evam uktastu pārthena śirasā bhūmim aspṛśat
pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam
- 28
एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः
यूपकेतुर्महाराज तूष्णीम् आसीद् अवाङ्मुखः
etatpārthasya tu vacastataḥ śrutvā mahādyutiḥ
yūpaketurmahārāja tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ
- 29
अर्जुन उवाच
या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरे
नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
arjuna uvāca
yā prītirdharmarāje me bhīme ca vadatāṃ vare
nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja
- 30
मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना
गच्छ पुण्यकृतांल्लोकाञ्शिबिर् औशीनरो यथा
mayā tu samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā
gaccha puṇyakṛtāṃllokāñśibir auśīnaro yathā

