49 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
तम् अप्रतिमसत्त्वौजोबलवीर्यपराक्रमम्
हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना
janamejaya uvāca
tam apratimasattvaujobalavīryaparākramam
hataṃ devavrataṃ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā
- 2
धृतराष्ट्रस्तदा राजा शोकव्याकुलचेतनः
किम् अचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्
dhṛtarāṣṭrastadā rājā śokavyākulacetanaḥ
kim aceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān
- 3
तस्य पुत्रो हि भगवन्भीष्मद्रोणमुखै रथैः
पराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान्राज्यम् इच्छति
tasya putro hi bhagavanbhīṣmadroṇamukhai rathaiḥ
parājitya maheṣvāsānpāṇḍavānrājyam icchati
- 4
तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम्
यद् अचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम
tasminhate tu bhagavanketau sarvadhanuṣmatām
yad aceṣṭata kauravyastanme brūhi dvijottama
- 5
वैशंपायन उवाच
निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः
लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः
vaiśaṃpāyana uvāca
nihataṃ pitaraṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ
lebhe na śāntiṃ kauravyaścintāśokaparāyaṇaḥ
- 6
तस्य चिन्तयतो दुःखम् अनिशं पार्थिवस्य तत्
आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा
tasya cintayato duḥkham aniśaṃ pārthivasya tat
ājagāma viśuddhātmā punargāvalgaṇistadā
- 7
शिबिरात्संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम्
आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रो ऽन्वपृच्छत
śibirātsaṃjayaṃ prāptaṃ niśi nāgāhvayaṃ puram
āmbikeyo mahārāja dhṛtarāṣṭro 'nvapṛcchata
- 8
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनम् अप्रहृष्टमना भृशम्
पुत्राणां जयम् आकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा
śrutvā bhīṣmasya nidhanam aprahṛṣṭamanā bhṛśam
putrāṇāṃ jayam ākāṅkṣanvilalāpāturo yathā
- 9
धृतराष्ट्र उवाच
संसाध्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्
किम् अकार्षुः परं तात कुरवः कालचोदिताः
dhṛtarāṣṭra uvāca
saṃsādhya tu mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam
kim akārṣuḥ paraṃ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ
- 10
तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महौजसि
किं नु स्वित्कुरवो ऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे
tasminvinihate śūre durādharṣe mahaujasi
kiṃ nu svitkuravo 'kārṣurnimagnāḥ śokasāgare
- 11
तद् उदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय
भयम् उत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्
tad udīrṇaṃ mahatsainyaṃ trailokyasyāpi saṃjaya
bhayam utpādayettīvraṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
- 12
देवव्रते तु निहते कुरूणाम् ऋषभे तदा
यद् अकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय
devavrate tu nihate kurūṇām ṛṣabhe tadā
yad akārṣurnṛpatayastanmamācakṣva saṃjaya
- 13
संजय उवाच
शृणु राजन्न् एकमना वचनं ब्रुवतो मम
यत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे
saṃjaya uvāca
śṛṇu rājann ekamanā vacanaṃ bruvato mama
yatte putrāstadākārṣurhate devavrate mṛdhe
- 14
निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमे
तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक्
nihate tu tadā bhīṣme rājansatyaparākrame
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca prādhyāyanta pṛthakpṛthak
- 15
विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशाम्य ते
स्वधर्मं निन्दमानाश्च प्रणिपत्य महात्मने
vismitāśca prahṛṣṭāśca kṣatradharmaṃ niśāmya te
svadharmaṃ nindamānāśca praṇipatya mahātmane
- 16
शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामिततेजसे
सोपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः
śayanaṃ kalpayāmāsurbhīṣmāyāmitatejase
sopadhānaṃ naravyāghra śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
- 17
विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्
अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
vidhāya rakṣāṃ bhīṣmāya samābhāṣya parasparam
anumānya ca gāṅgeyaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam
- 18
क्रोधसंरक्तनयनाः समवेक्ष्य परस्परम्
पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः
krodhasaṃraktanayanāḥ samavekṣya parasparam
punaryuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ
- 19
ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः
तावकानाम् अनीकानि परेषां चापि निर्ययुः
tatastūryaninādaiśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
tāvakānām anīkāni pareṣāṃ cāpi niryayuḥ
- 20
व्यावृत्ते ऽहनि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते
अमर्षवशम् आपन्नाः कालोपहतचेतसः
vyāvṛtte 'hani rājendra patite jāhnavīsute
amarṣavaśam āpannāḥ kālopahatacetasaḥ
- 21
अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः
निर्ययुर्भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सर्वशः
anādṛtya vacaḥ pathyaṃ gāṅgeyasya mahātmanaḥ
niryayurbharataśreṣṭhāḥ śastrāṇyādāya sarvaśaḥ
- 22
मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छांतनवस्य च
कौरव्या मृत्युसाद्भूताः सहिताः सर्वराजभिः
mohāttava saputrasya vadhācchāṃtanavasya ca
kauravyā mṛtyusādbhūtāḥ sahitāḥ sarvarājabhiḥ
- 23
अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले
भृशम् उद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते
ajāvaya ivāgopā vane śvāpadasaṃkule
bhṛśam udvignamanaso hīnā devavratena te
- 24
पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी
द्यौर् इवापेतनक्षत्रा हीनं खम् इव वायुना
patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinī
dyaur ivāpetanakṣatrā hīnaṃ kham iva vāyunā
- 25
विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथा
आसुरीव यथा सेना निगृहीते पुरा बलौ
vipannasasyeva mahī vākcaivāsaṃskṛtā yathā
āsurīva yathā senā nigṛhīte purā balau
- 26
विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा
वृकैर् इव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा
vidhaveva varārohā śuṣkatoyeva nimnagā
vṛkair iva vane ruddhā pṛṣatī hatayūthapā
- 27
स्वाधर्षा हतसिंहेव महती गिरिकन्दरा
भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जाह्नवीसुते
svādharṣā hatasiṃheva mahatī girikandarā
bhāratī bharataśreṣṭha patite jāhnavīsute
- 28
विष्वग्वातहता रुग्णा नौर् इवासीन्महार्णवे
बलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता
viṣvagvātahatā rugṇā naur ivāsīnmahārṇave
balibhiḥ pāṇḍavairvīrairlabdhalakṣairbhṛśārditā
- 29
सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा
विषण्णभूयिष्ठनरा कृपणा द्रष्टुम् आबभौ
sā tadāsīdbhṛśaṃ senā vyākulāśvarathadvipā
viṣaṇṇabhūyiṣṭhanarā kṛpaṇā draṣṭum ābabhau
- 30
तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः
पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते
कर्णं हि कुरवो ऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः
tasyāṃ trastā nṛpatayaḥ sainikāśca pṛthagvidhāḥ
pātāla iva majjanto hīnā devavratena te
karṇaṃ hi kuravo 'smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ

