31 shlokas
- 1
संजय उवाच
शरविक्षतगात्रस्तु प्रत्यमित्रम् अवस्थितम्
अभिमन्युः स्मयन्धीमान्दुःशासनम् अथाब्रवीत्
saṃjaya uvāca
śaravikṣatagātrastu pratyamitram avasthitam
abhimanyuḥ smayandhīmānduḥśāsanam athābravīt
- 2
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शत्रुम् आगतम्
निष्ठुरं त्यक्तधर्माणम् आक्रोशनपरायणम्
diṣṭyā paśyāmi saṃgrāme māninaṃ śatrum āgatam
niṣṭhuraṃ tyaktadharmāṇam ākrośanaparāyaṇam
- 3
यत्सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः
कोपितः परुषैर्वाक्यैर्धर्मराजो युधिष्ठिरः
जयोन्मत्तेन भीमश्च बह्वबद्धं प्रभाषता
yatsabhāyāṃ tvayā rājño dhṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ
kopitaḥ paruṣairvākyairdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
jayonmattena bhīmaśca bahvabaddhaṃ prabhāṣatā
- 4
परवित्तापहारस्य क्रोधस्याप्रशमस्य च
लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्य च
paravittāpahārasya krodhasyāpraśamasya ca
lobhasya jñānanāśasya drohasyātyāhitasya ca
- 5
पितॄणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम्
तत्त्वाम् इदम् अनुप्राप्तं तत्कोपाद्वै महात्मनाम्
pitṝṇāṃ mama rājyasya haraṇasyogradhanvinām
tattvām idam anuprāptaṃ tatkopādvai mahātmanām
- 6
सद्यश्चोग्रम् अधर्मस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते
शासितास्म्यद्य ते बाणैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः
sadyaścogram adharmasya phalaṃ prāpnuhi durmate
śāsitāsmyadya te bāṇaiḥ sarvasainyasya paśyataḥ
- 7
अद्याहम् अनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे
अमर्षितायाः कृष्णायाः काङ्क्षितस्य च मे पितुः
adyāham anṛṇastasya kopasya bhavitā raṇe
amarṣitāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kāṅkṣitasya ca me pituḥ
- 8
अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणम्
adya kauravya bhīmasya bhavitāsmyanṛṇo yudhi
na hi me mokṣyase jīvanyadi notsṛjase raṇam
- 9
एवम् उक्त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम्
संदधे परवीरघ्नः कालाग्न्यनिलवर्चसम्
evam uktvā mahābāhurbāṇaṃ duḥśāsanāntakam
saṃdadhe paravīraghnaḥ kālāgnyanilavarcasam
- 10
तस्योरस्तूर्णम् आसाद्य जत्रुदेशे विभिद्य तम्
अथैनं पञ्चविंशत्या पुनश्चैव समर्पयत्
tasyorastūrṇam āsādya jatrudeśe vibhidya tam
athainaṃ pañcaviṃśatyā punaścaiva samarpayat
- 11
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत्
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat
duḥśāsano mahārāja kaśmalaṃ cāviśanmahat
- 12
सारथिस्त्वरमाणस्तु दुःशासनम् अचेतसम्
रणमध्याद् अपोवाह सौभद्रशरपीडितम्
sārathistvaramāṇastu duḥśāsanam acetasam
raṇamadhyād apovāha saubhadraśarapīḍitam
- 13
पाण्डवा द्रौपदेयाश्च विराटश्च समीक्ष्य तम्
पाञ्चालाः केकयाश्चैव सिंहनादम् अथानदन्
pāṇḍavā draupadeyāśca virāṭaśca samīkṣya tam
pāñcālāḥ kekayāścaiva siṃhanādam athānadan
- 14
वादित्राणि च सर्वाणि नानालिङ्गानि सर्वशः
प्रावादयन्त संहृष्टाः पाण्डूनां तत्र सैनिकाः
vāditrāṇi ca sarvāṇi nānāliṅgāni sarvaśaḥ
prāvādayanta saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍūnāṃ tatra sainikāḥ
- 15
पश्यन्तः स्मयमानाश्च सौभद्रस्य विचेष्टितम्
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्
paśyantaḥ smayamānāśca saubhadrasya viceṣṭitam
atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ parājitam
- 16
धर्ममारुतशक्राणाम् अश्विनोः प्रतिमास्तथा
धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथाः
dharmamārutaśakrāṇām aśvinoḥ pratimāstathā
dhārayanto dhvajāgreṣu draupadeyā mahārathāḥ
- 17
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
केकया धृष्टकेतुश्च मत्स्यपाञ्चालसृञ्जयाः
sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau
kekayā dhṛṣṭaketuśca matsyapāñcālasṛñjayāḥ
- 18
पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमाः
अभ्यवर्तन्त सहिता द्रोणानीकं बिभित्सवः
pāṇḍavāśca mudā yuktā yudhiṣṭhirapurogamāḥ
abhyavartanta sahitā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ
- 19
ततो ऽभवन्महद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह
जयम् आकाङ्क्षमाणानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम्
tato 'bhavanmahadyuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha
jayam ākāṅkṣamāṇānāṃ śūrāṇām anivartinām
- 20
दुर्योधनो महाराज राधेयम् इदम् अब्रवीत्
पश्य दुःशासनं वीरम् अभिमन्युवशं गतम्
duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt
paśya duḥśāsanaṃ vīram abhimanyuvaśaṃ gatam
- 21
प्रतपन्तम् इवादित्यं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे
सौभद्रम् उद्यतास्त्रातुम् अभिधावन्ति पाण्डवाः
pratapantam ivādityaṃ nighnantaṃ śātravānraṇe
saubhadram udyatāstrātum abhidhāvanti pāṇḍavāḥ
- 22
ततः कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर् अभिमन्युं दुरासदम्
अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत्तव
tataḥ karṇaḥ śaraistīkṣṇair abhimanyuṃ durāsadam
abhyavarṣata saṃkruddhaḥ putrasya hitakṛttava
- 23
तस्य चानुचरांस्तीक्ष्णैर्विव्याध परमेषुभिः
अवज्ञापूर्वकं वीरः सौभद्रस्य रणाजिरे
tasya cānucarāṃstīkṣṇairvivyādha parameṣubhiḥ
avajñāpūrvakaṃ vīraḥ saubhadrasya raṇājire
- 24
अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः
अविध्यत्त्वरितो राजन्द्रोणं प्रेप्सुर्महामनाः
abhimanyustu rādheyaṃ trisaptatyā śilīmukhaiḥ
avidhyattvarito rājandroṇaṃ prepsurmahāmanāḥ
- 25
तं तदा नाशकत्कश्चिद्द्रोणाद्वारयितुं रणे
आरुजन्तं रथश्रेष्ठान्वज्रहस्तम् इवासुरान्
taṃ tadā nāśakatkaściddroṇādvārayituṃ raṇe
ārujantaṃ rathaśreṣṭhānvajrahastam ivāsurān
- 26
ततः कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुर्भृताम्
सौभद्रं शतशो ऽविध्यद् उत्तमास्त्राणि दर्शयन्
tataḥ karṇo jayaprepsurmānī sarvadhanurbhṛtām
saubhadraṃ śataśo 'vidhyad uttamāstrāṇi darśayan
- 27
सो ऽस्त्रैर् अस्त्रविदां श्रेष्ठो रामशिष्यः प्रतापवान्
समरे शत्रुदुर्धर्षम् अभिमन्युम् अपीडयत्
so 'strair astravidāṃ śreṣṭho rāmaśiṣyaḥ pratāpavān
samare śatrudurdharṣam abhimanyum apīḍayat
- 28
स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभिः
समरे ऽमरसंकाशः सौभद्रो न व्यषीदत
sa tathā pīḍyamānastu rādheyenāstravṛṣṭibhiḥ
samare 'marasaṃkāśaḥ saubhadro na vyaṣīdata
- 29
ततः शिलाशितैस्तीक्ष्णैर्भल्लैः संनतपर्वभिः
छित्त्वा धनूंषि शूराणाम् आर्जुनिः कर्णम् आर्दयत्
स ध्वजं कार्मुकं चास्य छित्त्वा भूमौ न्यपातयत्
tataḥ śilāśitaistīkṣṇairbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
chittvā dhanūṃṣi śūrāṇām ārjuniḥ karṇam ārdayat
sa dhvajaṃ kārmukaṃ cāsya chittvā bhūmau nyapātayat
- 30
ततः कृच्छ्रगतं कर्णं दृष्ट्वा कर्णाद् अनन्तरः
सौभद्रम् अभ्ययात्तूर्णं दृढम् उद्यम्य कार्मुकम्
tataḥ kṛcchragataṃ karṇaṃ dṛṣṭvā karṇād anantaraḥ
saubhadram abhyayāttūrṇaṃ dṛḍham udyamya kārmukam

