125 shlokas
- 1
संजय उवाच
क्रूरम् आयोधनं जज्ञे तस्मिन्राजसमागमे
रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस्तु पशून्यथा
saṃjaya uvāca
krūram āyodhanaṃ jajñe tasminrājasamāgame
rudrasyeva hi kruddhasya nighnatastu paśūnyathā
- 2
हस्तानाम् उत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत
छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संयुगे
hastānām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata
chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca saṃyuge
- 3
भग्नचक्रै रथैश्चापि पातितैश्च महाध्वजैः
सादिभिश्च हतैः शूरैः संकीर्णा वसुधाभवत्
bhagnacakrai rathaiścāpi pātitaiśca mahādhvajaiḥ
sādibhiśca hataiḥ śūraiḥ saṃkīrṇā vasudhābhavat
- 4
बाणपातनिकृत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तम
चेष्टन्तो विविधाश्चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे
bāṇapātanikṛttāstu yodhāste kurusattama
ceṣṭanto vividhāśceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave
- 5
वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे
अब्रवीत्क्षत्रियांस्तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः
अभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः
vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame
abravītkṣatriyāṃstatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ
- 6
एष वै पार्षतो वीरो भारद्वाजेन संगतः
घटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने
eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṃgataḥ
ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane
- 7
यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते नो महारणे
अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतः
ते यूयं सहिता भूत्वा कुम्भयोनिं परीप्सत
yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante no mahāraṇe
adya droṇaṃ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥ
te yūyaṃ sahitā bhūtvā kumbhayoniṃ parīpsata
- 8
युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाः
अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजं जिघांसवः
yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ
abhyadravanta saṃyattā bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ
- 9
तान्समापततः सर्वान्भारद्वाजो महारथः
अभ्यद्रवत वेगेन मर्तव्यम् इति निश्चितः
tānsamāpatataḥ sarvānbhāradvājo mahārathaḥ
abhyadravata vegena martavyam iti niścitaḥ
- 10
प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनी
ववुर्वाताः सनिर्घातास्त्रासयन्तो वरूथिनीम्
prayāte satyasaṃdhe tu samakampata medinī
vavurvātāḥ sanirghātāstrāsayanto varūthinīm
- 11
पपात महती चोल्का आदित्यान्निर्गतेव ह
दीपयन्तीव तापेन शंसन्तीव महद्भयम्
papāta mahatī colkā ādityānnirgateva ha
dīpayantīva tāpena śaṃsantīva mahadbhayam
- 12
जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष
रथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश्चाश्रूण्यवासृजन्
jajvaluścaiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa
rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāścāśrūṇyavāsṛjan
- 13
हतौजा इव चाप्यासीद्भारद्वाजो महारथः
ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति
सुयुद्धेन ततः प्राणान् उत्स्रष्टुम् उपचक्रमे
hataujā iva cāpyāsīdbhāradvājo mahārathaḥ
ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati
suyuddhena tataḥ prāṇān utsraṣṭum upacakrame
- 14
ततश्चतुर्दिशं सैन्यैर्द्रुपदस्याभिसंवृतः
निर्दहन्क्षत्रियव्रातान्द्रोणः पर्यचरद्रणे
tataścaturdiśaṃ sainyairdrupadasyābhisaṃvṛtaḥ
nirdahankṣatriyavrātāndroṇaḥ paryacaradraṇe
- 15
हत्वा विंशतिसाहस्रान्क्षत्रियान् अरिमर्दनः
दशायुतानि तीक्ष्णाग्रैर् अवधीद्विशिखैः शितैः
hatvā viṃśatisāhasrānkṣatriyān arimardanaḥ
daśāyutāni tīkṣṇāgrair avadhīdviśikhaiḥ śitaiḥ
- 16
सो ऽतिष्ठद् आहवे यत्तो विधूम इव पावकः
क्षत्रियाणाम् अभावाय ब्राह्मम् आत्मानम् आस्थितः
so 'tiṣṭhad āhave yatto vidhūma iva pāvakaḥ
kṣatriyāṇām abhāvāya brāhmam ātmānam āsthitaḥ
- 17
पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं वशी
अविषण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात्
pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ vaśī
aviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt
- 18
ततः स्वरथम् आरोप्य पाञ्चाल्यम् अरिमर्दनः
अब्रवीद् अभिसम्प्रेक्ष्य द्रोणम् अस्यन्तम् अन्तिकात्
tataḥ svaratham āropya pāñcālyam arimardanaḥ
abravīd abhisamprekṣya droṇam asyantam antikāt
- 19
न त्वद् अन्य इहाचार्यं योद्धुम् उत्सहते पुमान्
त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः
na tvad anya ihācāryaṃ yoddhum utsahate pumān
tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ
- 20
स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं नवम्
अभिपत्याददे क्षिप्रम् आयुधप्रवरं दृढम्
sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ navam
abhipatyādade kṣipram āyudhapravaraṃ dṛḍham
- 21
संरब्धश्च शरान् अस्यन्द्रोणं दुर्वारणं रणे
विवारयिषुर् आचार्यं शरवर्षैर् अवाकिरत्
saṃrabdhaśca śarān asyandroṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe
vivārayiṣur ācāryaṃ śaravarṣair avākirat
- 22
तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौ
उदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः
tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau
udīrayetāṃ brāhmāṇi divyānyastrāṇyanekaśaḥ
- 23
स महास्त्रैर्महाराज द्रोणम् आच्छादयद्रणे
निहत्य सर्वाण्यस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः
sa mahāstrairmahārāja droṇam ācchādayadraṇe
nihatya sarvāṇyastrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ
- 24
स वसातीञ्शिबींश्चैव बाह्लीकान्कौरवान् अपि
रक्षिष्यमाणान्संग्रामे द्रोणं व्यधमद् अच्युतः
sa vasātīñśibīṃścaiva bāhlīkānkauravān api
rakṣiṣyamāṇānsaṃgrāme droṇaṃ vyadhamad acyutaḥ
- 25
धृष्टद्युम्नस्तदा राजन्गभस्तिभिर् इवांशुमान्
बभौ प्रच्छादयन्न् आशाः शरजालैः समन्ततः
dhṛṣṭadyumnastadā rājangabhastibhir ivāṃśumān
babhau pracchādayann āśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ
- 26
तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैः
मर्माण्यभ्यहनद्भूयः स व्यथां परमाम् अगात्
tasya droṇo dhanuśchittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ
marmāṇyabhyahanadbhūyaḥ sa vyathāṃ paramām agāt
- 27
ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम्
शनकैर् इव राजेन्द्र द्रोणं वचनम् अब्रवीत्
tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham
śanakair iva rājendra droṇaṃ vacanam abravīt
- 28
यदि नाम न युध्येरञ्शिक्षिता ब्रह्मबन्धवः
स्वकर्मभिर् असंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत्
yadi nāma na yudhyerañśikṣitā brahmabandhavaḥ
svakarmabhir asaṃtuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet
- 29
अहिंसा सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुः
तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश्च ब्रह्मवित्तमः
ahiṃsā sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ
tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃśca brahmavittamaḥ
- 30
श्वपाकवन्म्लेच्छगणान्हत्वा चान्यान्पृथग्विधान्
अज्ञानान्मूढवद्ब्रह्मन्पुत्रदारधनेप्सया
śvapākavanmlecchagaṇānhatvā cānyānpṛthagvidhān
ajñānānmūḍhavadbrahmanputradāradhanepsayā

