62 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना
यस्मिन्साक्षाद्धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः
dhṛtarāṣṭra uvāca
sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanā
yasminsākṣāddhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ
- 2
तस्मिन् आक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदा
नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना
tasmin ākruśyati droṇe maharṣitanaye tadā
nīcātmanā nṛśaṃsena kṣudreṇa gurughātinā
- 3
यस्य प्रसादात्कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः
अमानुषाणि संग्रामे देवैर् असुकराणि च
yasya prasādātkarmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥ
amānuṣāṇi saṃgrāme devair asukarāṇi ca
- 4
तस्मिन् आक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणः
नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक्क्षत्रं धिग् अमर्षितम्
tasmin ākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmiṇaḥ
nāmarṣaṃ tatra kurvanti dhikkṣatraṃ dhig amarṣitam
- 5
पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः
श्रुत्वा किम् आहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व संजय
pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥ
śrutvā kim āhuḥ pāñcālyaṃ tanmamācakṣva saṃjaya
- 6
संजय उवाच
श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः
तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते
saṃjaya uvāca
śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ
tūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṃ pate
- 7
अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम्
सबाष्पम् अभिनिःश्वस्य धिग्धिग्धिग् इति चाब्रवीत्
arjunastu kaṭākṣeṇa jihmaṃ prekṣya ca pārṣatam
sabāṣpam abhiniḥśvasya dhigdhigdhig iti cābravīt
- 8
युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथापरे
आसन्सुव्रीडिता राजन्सात्यकिर् इदम् अब्रवीत्
yudhiṣṭhiraśca bhīmaśca yamau kṛṣṇastathāpare
āsansuvrīḍitā rājansātyakir idam abravīt
- 9
नेहास्ति पुरुषः कश्चिद्य इमं पापपूरुषम्
भाषमाणम् अकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम्
nehāsti puruṣaḥ kaścidya imaṃ pāpapūruṣam
bhāṣamāṇam akalyāṇaṃ śīghraṃ hanyānnarādhamam
- 10
कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते
गुरुम् आक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे
kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate
gurum ākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase
- 11
याप्यस्त्वम् असि पार्थैश्च सर्वैश्चान्धकवृष्णिभिः
यत्कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि
yāpyastvam asi pārthaiśca sarvaiścāndhakavṛṣṇibhiḥ
yatkarma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi
- 12
अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनर् एव गुरुं क्षिपन्
वध्यस्त्वं न त्वयार्थो ऽस्ति मुहूर्तम् अपि जीवता
akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punar eva guruṃ kṣipan
vadhyastvaṃ na tvayārtho 'sti muhūrtam api jīvatā
- 13
कस्त्वेतद्व्यवसेद् आर्यस्त्वद् अन्यः पुरुषाधमः
निगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः
kastvetadvyavased āryastvad anyaḥ puruṣādhamaḥ
nigṛhya keśeṣu vadhaṃ gurordharmātmanaḥ sataḥ
- 14
सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निपातिताः
यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम्
saptāvare tathā pūrve bāndhavāste nipātitāḥ
yaśasā ca parityaktāstvāṃ prāpya kulapāṃsanam
- 15
उक्तवांश्चापि यत्पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम्
तथान्तो विहितस्तेन स्वयम् एव महात्मना
uktavāṃścāpi yatpārthaṃ bhīṣmaṃ prati nararṣabham
tathānto vihitastena svayam eva mahātmanā
- 16
तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः
नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्
tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥ
nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt
- 17
स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल
शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः
sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila
śikhaṇḍī rakṣitastena sa ca mṛtyurmahātmanaḥ
- 18
पाञ्चालाश्चलिता धर्मात्क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः
त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः
pāñcālāścalitā dharmātkṣudrā mitragurudruhaḥ
tvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ
- 19
पुनश्चेद् ईदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि
शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया
punaśced īdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasi
śiraste pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā
- 20
सात्वतेनैवम् आक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम्
संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्न् इव
sātvatenaivam ākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram
saṃrabdhaḥ sātyakiṃ prāha saṃkruddhaḥ prahasann iva
- 21
श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव
न चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुम् अर्हसि
śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava
na cānārya śubhaṃ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptum arhasi
- 22
क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो ऽर्हति क्षमाम्
क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो ऽयम् इति मन्यते
kṣamā praśasyate loke na tu pāpo 'rhati kṣamām
kṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito 'yam iti manyate
- 23
स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः
आ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुम् इच्छसि
sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ
ā keśāgrānnakhāgrācca vaktavyo vaktum icchasi
- 24
यः स भूरिश्रवाश्छिन्ने भुजे प्रायगतस्त्वया
वार्यमाणेन निहतस्ततः पापतरं नु किम्
yaḥ sa bhūriśravāśchinne bhuje prāyagatastvayā
vāryamāṇena nihatastataḥ pāpataraṃ nu kim
- 25
व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे
विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्
vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyuge
visṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra krūra duṣkṛtam
- 26
अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम्
छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्सात्यके स कथं भवेत्
ayudhyamānaṃ yastvājau tathā prāyagataṃ munim
chinnabāhuṃ parairhanyātsātyake sa kathaṃ bhavet
- 27
निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान्
किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः
nihatya tvāṃ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavān
kiṃ tadā na nihaṃsyenaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ
- 28
त्वया पुनर् अनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः
यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्
tvayā punar anāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥ
yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān
- 29
यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्
किरञ्शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्यहम्
yatra yatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūm
kirañśarasahasrāṇi tatra tatra prayāmyaham
- 30
स त्वम् एवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत्स्वयम्
वक्तुम् इच्छसि वक्तव्यः कस्मान्मां परुषाण्यथ
sa tvam evaṃvidhaṃ kṛtvā karma cāṇḍālavatsvayam
vaktum icchasi vaktavyaḥ kasmānmāṃ paruṣāṇyatha

