29 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
भारद्वाजेन भग्नेषु पाण्डवेषु महामृधे
पाञ्चालेषु च सर्वेषु कश्चिद् अन्यो ऽभ्यवर्तत
dhṛtarāṣṭra uvāca
bhāradvājena bhagneṣu pāṇḍaveṣu mahāmṛdhe
pāñcāleṣu ca sarveṣu kaścid anyo 'bhyavartata
- 2
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा क्षत्रियाणां यशस्करीम्
असेवितां कापुरुषैः सेवितां पुरुषर्षभैः
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā kṣatriyāṇāṃ yaśaskarīm
asevitāṃ kāpuruṣaiḥ sevitāṃ puruṣarṣabhaiḥ
- 3
स हि वीरो नरः सूत यो भग्नेषु निवर्तते
अहो नासीत्पुमान्कश्चिद्दृष्ट्वा द्रोणं व्यवस्थितम्
sa hi vīro naraḥ sūta yo bhagneṣu nivartate
aho nāsītpumānkaściddṛṣṭvā droṇaṃ vyavasthitam
- 4
जृम्भमाणम् इव व्याघ्रं प्रभिन्नम् इव कुञ्जरम्
त्यजन्तम् आहवे प्राणान्संनद्धं चित्रयोधिनम्
jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ prabhinnam iva kuñjaram
tyajantam āhave prāṇānsaṃnaddhaṃ citrayodhinam
- 5
महेष्वासं नरव्याघ्रं द्विषताम् अघवर्धनम्
कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिणम्
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ dviṣatām aghavardhanam
kṛtajñaṃ satyanirataṃ duryodhanahitaiṣiṇam
- 6
भारद्वाजं तथानीके दृष्ट्वा शूरम् अवस्थितम्
के वीराः संन्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय
bhāradvājaṃ tathānīke dṛṣṭvā śūram avasthitam
ke vīrāḥ saṃnyavartanta tanmamācakṣva saṃjaya
- 7
संजय उवाच
तान्दृष्ट्वा चलितान्संख्ये प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः
पाञ्चालान्पाण्डवान्मत्स्यान्सृञ्जयांश्चेदिकेकयान्
saṃjaya uvāca
tāndṛṣṭvā calitānsaṃkhye praṇunnāndroṇasāyakaiḥ
pāñcālānpāṇḍavānmatsyānsṛñjayāṃścedikekayān
- 8
द्रोणचापविमुक्तेन शरौघेणासुहारिणा
सिन्धोर् इव महौघेन ह्रियमाणान्यथा प्लवान्
droṇacāpavimuktena śaraugheṇāsuhāriṇā
sindhor iva mahaughena hriyamāṇānyathā plavān
- 9
कौरवाः सिंहनादेन नानावाद्यस्वनेन च
रथद्विपनराश्वैश्च सर्वतः पर्यवारयन्
kauravāḥ siṃhanādena nānāvādyasvanena ca
rathadvipanarāśvaiśca sarvataḥ paryavārayan
- 10
तान्पश्यन्सैन्यमध्यस्थो राजा स्वजनसंवृतः
दुर्योधनो ऽब्रवीत्कर्णं प्रहृष्टः प्रहसन्न् इव
tānpaśyansainyamadhyastho rājā svajanasaṃvṛtaḥ
duryodhano 'bravītkarṇaṃ prahṛṣṭaḥ prahasann iva
- 11
पश्य राधेय पाञ्चालान्प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः
सिंहेनेव मृगान्वन्यांस्त्रासितान्दृढधन्वना
paśya rādheya pāñcālānpraṇunnāndroṇasāyakaiḥ
siṃheneva mṛgānvanyāṃstrāsitāndṛḍhadhanvanā
- 12
नैते जातु पुनर्युद्धम् ईहेयुर् इति मे मतिः
यथा तु भग्ना द्रोणेन वातेनेव महाद्रुमाः
naite jātu punaryuddham īheyur iti me matiḥ
yathā tu bhagnā droṇena vāteneva mahādrumāḥ
- 13
अर्द्यमानाः शरैर् एते रुक्मपुङ्खैर्महात्मना
पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्ततः
ardyamānāḥ śarair ete rukmapuṅkhairmahātmanā
pathā naikena gacchanti ghūrṇamānāstatastataḥ
- 14
संनिरुद्धाश्च कौरव्यैर्द्रोणेन च महात्मना
एते ऽन्ये मण्डलीभूताः पावकेनेव कुञ्जराः
saṃniruddhāśca kauravyairdroṇena ca mahātmanā
ete 'nye maṇḍalībhūtāḥ pāvakeneva kuñjarāḥ
- 15
भ्रमरैर् इव चाविष्टा द्रोणस्य निशितैः शरैः
अन्योन्यं समलीयन्त पलायनपरायणाः
bhramarair iva cāviṣṭā droṇasya niśitaiḥ śaraiḥ
anyonyaṃ samalīyanta palāyanaparāyaṇāḥ
- 16
एष भीमो दृढक्रोधो हीनः पाण्डवसृञ्जयैः
मदीयैर् आवृतो योधैः कर्ण तर्जयतीव माम्
eṣa bhīmo dṛḍhakrodho hīnaḥ pāṇḍavasṛñjayaiḥ
madīyair āvṛto yodhaiḥ karṇa tarjayatīva mām
- 17
व्यक्तं द्रोणमयं लोकम् अद्य पश्यति दुर्मतिः
निराशो जीवितान्नूनम् अद्य राज्याच्च पाण्डवः
vyaktaṃ droṇamayaṃ lokam adya paśyati durmatiḥ
nirāśo jīvitānnūnam adya rājyācca pāṇḍavaḥ
- 18
कर्ण उवाच
नैष जातु महाबाहुर्जीवन्न् आहवम् उत्सृजेत्
न चेमान्पुरुषव्याघ्र सिंहनादान्विशक्ष्यते
karṇa uvāca
naiṣa jātu mahābāhurjīvann āhavam utsṛjet
na cemānpuruṣavyāghra siṃhanādānviśakṣyate
- 19
न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्न् इति मे मतिः
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः
na cāpi pāṇḍavā yuddhe bhajyerann iti me matiḥ
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ
- 20
विषाग्निद्यूतसंक्लेशान्वनवासं च पाण्डवाः
स्मरमाणा न हास्यन्ति संग्रामम् इति मे मतिः
viṣāgnidyūtasaṃkleśānvanavāsaṃ ca pāṇḍavāḥ
smaramāṇā na hāsyanti saṃgrāmam iti me matiḥ
- 21
निकृतो हि महाबाहुर् अमितौजा वृकोदरः
वरान्वरान्हि कौन्तेयो रथोदारान्हनिष्यति
nikṛto hi mahābāhur amitaujā vṛkodaraḥ
varānvarānhi kaunteyo rathodārānhaniṣyati
- 22
असिना धनुषा शक्त्या हयैर्नागैर्नरै रथैः
आयसेन च दण्डेन व्रातान्व्रातान्हनिष्यति
asinā dhanuṣā śaktyā hayairnāgairnarai rathaiḥ
āyasena ca daṇḍena vrātānvrātānhaniṣyati
- 23
तम् एते चानुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथाः
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः पाण्डवाश्च विशेषतः
tam ete cānuvartante sātyakipramukhā rathāḥ
pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pāṇḍavāśca viśeṣataḥ
- 24
शूराश्च बलवन्तश्च विक्रान्ताश्च महारथाः
विशेषतश्च भीमेन संरब्धेनाभिचोदिताः
śūrāśca balavantaśca vikrāntāśca mahārathāḥ
viśeṣataśca bhīmena saṃrabdhenābhicoditāḥ
- 25
ते द्रोणम् अभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुंगवाः
वृकोदरं परीप्सन्तः सूर्यम् अभ्रगणा इव
te droṇam abhivartante sarvataḥ kurupuṃgavāḥ
vṛkodaraṃ parīpsantaḥ sūryam abhragaṇā iva
- 26
एकायनगता ह्येते पीडयेयुर्यतव्रतम्
अरक्ष्यमाणं शलभा यथा दीपं मुमूर्षवः
असंशयं कृतास्त्राश्च पर्याप्ताश्चापि वारणे
ekāyanagatā hyete pīḍayeyuryatavratam
arakṣyamāṇaṃ śalabhā yathā dīpaṃ mumūrṣavaḥ
asaṃśayaṃ kṛtāstrāśca paryāptāścāpi vāraṇe
- 27
अतिभारं त्वहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम्
ते शीघ्रम् अनुगच्छामो यत्र द्रोणो व्यवस्थितः
काका इव महानागं मा वै हन्युर्यतव्रतम्
atibhāraṃ tvahaṃ manye bhāradvāje samāhitam
te śīghram anugacchāmo yatra droṇo vyavasthitaḥ
kākā iva mahānāgaṃ mā vai hanyuryatavratam
- 28
संजय उवाच
राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रायाद्द्रोणरथं प्रति
saṃjaya uvāca
rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanastadā
bhrātṛbhiḥ sahito rājanprāyāddroṇarathaṃ prati
- 29
तत्रारावो महान् आसीद् एकं द्रोणं जिघांसताम्
पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णैर्हयोत्तमैः
tatrārāvo mahān āsīd ekaṃ droṇaṃ jighāṃsatām
pāṇḍavānāṃ nivṛttānāṃ nānāvarṇairhayottamaiḥ

