23 shlokas
- 1
संजय उवाच
हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्
शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्यपनयो महान्
saṃjaya uvāca
hanta te sampravakṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān
śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hyapanayo mahān
- 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृग् अयं तव
विलापो निष्फलो राजन्मा शुचो भरतर्षभ
gatodake setubandho yādṛktādṛg ayaṃ tava
vilāpo niṣphalo rājanmā śuco bharatarṣabha
- 3
अनतिक्रमणीयो ऽयं कृतान्तस्याद्भुतो विधिः
मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टम् एतत्पुरातनम्
anatikramaṇīyo 'yaṃ kṛtāntasyādbhuto vidhiḥ
mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭam etatpurātanam
- 4
यदि हि त्वं पुरा द्यूतात्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
निवर्तयेथाः पुत्रांश्च न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
yadi hi tvaṃ purā dyūtātkuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
nivartayethāḥ putrāṃśca na tvāṃ vyasanam āvrajet
- 5
युद्धकाले पुनः प्राप्ते तदैव भवता यदि
निवर्तिताः स्युः संरब्धा न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi
nivartitāḥ syuḥ saṃrabdhā na tvāṃ vyasanam āvrajet
- 6
दुर्योधनं चाविधेयं बध्नीतेति पुरा यदि
कुरून् अचोदयिष्यस्त्वं न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
duryodhanaṃ cāvidheyaṃ badhnīteti purā yadi
kurūn acodayiṣyastvaṃ na tvāṃ vyasanam āvrajet
- 7
तत्ते बुद्धिव्यभीचारम् उपलप्स्यन्ति पाण्डवाः
पाञ्चाला वृष्णयः सर्वे ये चान्ये ऽपि महाजनाः
tatte buddhivyabhīcāram upalapsyanti pāṇḍavāḥ
pāñcālā vṛṣṇayaḥ sarve ye cānye 'pi mahājanāḥ
- 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्रं संस्थाप्य सत्पथे
वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
sa kṛtvā pitṛkarma tvaṃ putraṃ saṃsthāpya satpathe
vartethā yadi dharmeṇa na tvāṃ vyasanam āvrajet
- 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्मं सनातनम्
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चान्वगा मतम्
tvaṃ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṃ sanātanam
duryodhanasya karṇasya śakuneścānvagā matam
- 10
तत्ते विलपितं सर्वं मया राजन्निशामितम्
अर्थे निविशमानस्य विषमिश्रं यथा मधु
tatte vilapitaṃ sarvaṃ mayā rājanniśāmitam
arthe niviśamānasya viṣamiśraṃ yathā madhu
- 11
न तथा मन्यते कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा
न भीष्मं नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यते नृप
na tathā manyate kṛṣṇo rājānaṃ pāṇḍavaṃ purā
na bhīṣmaṃ naiva ca droṇaṃ yathā tvāṃ manyate nṛpa
- 12
व्यजानत यदा तु त्वां राजधर्माद् अधश्च्युतम्
तदा प्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
vyajānata yadā tu tvāṃ rājadharmād adhaścyutam
tadā prabhṛti kṛṣṇastvāṃ na tathā bahu manyate
- 13
परुषाण्युच्यमानांश्च यथा पार्थान् उपेक्षसे
तस्यानुबन्धः प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुकम्
paruṣāṇyucyamānāṃśca yathā pārthān upekṣase
tasyānubandhaḥ prāptastvāṃ putrāṇāṃ rājyakāmukam
- 14
पितृपैतामहं राज्यम् अपवृत्तं तदानघ
अथ पार्थैर्जितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथाः
pitṛpaitāmahaṃ rājyam apavṛttaṃ tadānagha
atha pārthairjitāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ pratyapadyathāḥ
- 15
पाण्डुनावर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा
ततश्चाभ्यधिकं भूयः पाण्डवैर्धर्मचारिभिः
pāṇḍunāvarjitaṃ rājyaṃ kauravāṇāṃ yaśastathā
tataścābhyadhikaṃ bhūyaḥ pāṇḍavairdharmacāribhiḥ
- 16
तेषां तत्तादृशं कर्म त्वाम् आसाद्य सुनिष्फलम्
यत्पित्र्याद्भ्रंशिता राज्यात्त्वयेहामिषगृद्धिना
teṣāṃ tattādṛśaṃ karma tvām āsādya suniṣphalam
yatpitryādbhraṃśitā rājyāttvayehāmiṣagṛddhinā
- 17
यत्पुनर्युद्धकाले त्वं पुत्रान्गर्हयसे नृप
बहुधा व्याहरन्दोषान्न तद् अद्योपपद्यते
yatpunaryuddhakāle tvaṃ putrāngarhayase nṛpa
bahudhā vyāharandoṣānna tad adyopapadyate
- 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे
चमूं विगाह्य पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभाः
na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṃ raṇe
camūṃ vigāhya pārthānāṃ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ
- 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ
रक्षेरन्को नु तां युध्येच्चमूम् अन्यत्र कौरवैः
yāṃ tu kṛṣṇārjunau senāṃ yāṃ sātyakivṛkodarau
rakṣeranko nu tāṃ yudhyeccamūm anyatra kauravaiḥ
- 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दनः
येषां च सात्यकिर्गोप्ता येषां गोप्ता वृकोदरः
yeṣāṃ yoddhā guḍākeśo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ
yeṣāṃ ca sātyakirgoptā yeṣāṃ goptā vṛkodaraḥ
- 21
को हि तान्विषहेद्योद्धुं मर्त्यधर्मा धनुर्धरः
अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगाः
ko hi tānviṣahedyoddhuṃ martyadharmā dhanurdharaḥ
anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṃ padānugāḥ
- 22
यावत्तु शक्यते कर्तुम् अनुरक्तैर्जनाधिपैः
क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः
yāvattu śakyate kartum anuraktairjanādhipaiḥ
kṣatradharmarataiḥ śūraistāvatkurvanti kauravāḥ
- 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम्
कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः
yathā tu puruṣavyāghrairyuddhaṃ paramasaṅkaṭam
kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tatsarvaṃ śṛṇu tattvataḥ

