43 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं बहुविधं सैन्यम् एवं प्रविचितं वरम्
व्यूढम् एवं यथान्यायम् एवं बहु च संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca
evaṃ bahuvidhaṃ sainyam evaṃ pravicitaṃ varam
vyūḍham evaṃ yathānyāyam evaṃ bahu ca saṃjaya
- 2
नित्यं पूजितम् अस्माभिर् अभिकामं च नः सदा
प्रौढम् अत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृढविक्रमम्
nityaṃ pūjitam asmābhir abhikāmaṃ ca naḥ sadā
prauḍham atyadbhutākāraṃ purastāddṛḍhavikramam
- 3
नातिवृद्धम् अबालं च न कृशं नातिपीवरम्
लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रम् अनामयम्
nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ nātipīvaram
laghuvṛttāyataprāṇaṃ sāragātram anāmayam
- 4
आत्तसंनाहसम्पन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम्
शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्
āttasaṃnāhasampannaṃ bahuśastraparicchadam
śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam
- 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्
ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute
samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam
- 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
nāgeṣvaśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam
- 7
न गोष्ठ्या नोपचारेण न संबन्धनिमित्ततः
नानाहूतो न ह्यभृतो मम सैन्ये बभूव ह
na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṃbandhanimittataḥ
nānāhūto na hyabhṛto mama sainye babhūva ha
- 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टम् अनुद्धतम्
कृतमानोपकारं च यशस्वि च मनस्वि च
kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭam anuddhatam
kṛtamānopakāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca
- 9
सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिर्मुख्यकर्मभिः
लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः
sacivaiścāparairmukhyairbahubhirmukhyakarmabhiḥ
lokapālopamaistāta pālitaṃ narasattamaiḥ
- 10
बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तम् अस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः
अस्मान् अभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः
bahubhiḥ pārthivairguptam asmatpriyacikīrṣubhiḥ
asmān abhisṛtaiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ
- 11
महोदधिम् इवापूर्णम् आपगाभिः समन्ततः
अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैर् अश्वैश्च संवृतम्
mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ
apakṣaiḥ pakṣisaṃkāśai rathair aśvaiśca saṃvṛtam
- 12
योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam
kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam
- 13
ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम्
वाहनैर् अपि धावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्
dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam
vāhanair api dhāvadbhirvāyuvegavikampitam
- 14
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम्
जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhradam
jalasaṃdhamahāgrāhaṃ karṇacandrodayoddhatam
- 15
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे
संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe
saṃjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam
- 16
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि
सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini
sātvate ca rathodāre mama sainyasya saṃjaya
- 17
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौ
सिन्धुराजं च सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvābhītau tarasvinau
sindhurājaṃ ca samprekṣya gāṇḍīvasyeṣugocare
- 18
किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः
दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
kiṃ tadā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ
dāruṇaikāyane kāle kathaṃ vā pratipedire
- 19
ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात संगतान्
विक्रमो हि रणे तेषां न तथा दृश्यते ऽद्य वै
grastānhi kauravānmanye mṛtyunā tāta saṃgatān
vikramo hi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate 'dya vai
- 20
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ
न च वारयिता कश्चित्तयोर् अस्तीह संजय
akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau
na ca vārayitā kaścittayor astīha saṃjaya
- 21
भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः
वेतनेन यथायोग्यं प्रियवादेन चापरे
bhṛtāśca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ
vetanena yathāyogyaṃ priyavādena cāpare
- 22
अकारणभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते
कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्
akāraṇabhṛtastāta mama sainye na vidyate
karmaṇā hyanurūpeṇa labhyate bhaktavetanam
- 23
न च योधो ऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय
अल्पदानभृतस्तात न कुप्यभृतको नरः
na ca yodho 'bhavatkaścinmama sainye tu saṃjaya
alpadānabhṛtastāta na kupyabhṛtako naraḥ
- 24
पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया
तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः
pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanairmayā
tathā putraiśca me tāta jñātibhiśca sabāndhavaiḥ
- 25
ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना
शैनेयेन परामृष्टाः किम् अन्यद्भागधेयतः
te ca prāpyaiva saṃgrāme nirjitāḥ savyasācinā
śaineyena parāmṛṣṭāḥ kim anyadbhāgadheyataḥ
- 26
रक्ष्यते यश्च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः
एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः
rakṣyate yaśca saṃgrāme ye ca saṃjaya rakṣiṇaḥ
ekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ
- 27
अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम्
पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत
arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam
putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata
- 28
सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तम् अभीतवत्
किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालम् अमन्यत
sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantam abhītavat
kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata
- 29
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथसत्तमौ
दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः
sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathasattamau
dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ
- 30
दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हम् अर्जुनार्थे व्यवस्थितम्
शिनीनाम् ऋषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārham arjunārthe vyavasthitam
śinīnām ṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ

