59 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
तेष्वेवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः
कथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः
dhṛtarāṣṭra uvāca
teṣvevaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ
kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāśca tarasvinaḥ
- 2
किम् अर्जुनश्चाप्यकरोत्संशप्तकबलं प्रति
संशप्तका वा पार्थस्य किम् अकुर्वत संजय
kim arjunaścāpyakarotsaṃśaptakabalaṃ prati
saṃśaptakā vā pārthasya kim akurvata saṃjaya
- 3
संजय उवाच
तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः
स्वयम् अभ्यद्रवद्भीमं नागानीकेन ते सुतः
saṃjaya uvāca
tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ
svayam abhyadravadbhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ
- 4
स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः
समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकम् उपाद्रवत्
sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ
samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkam upādravat
- 5
स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः
अभिनत्कुञ्जरानीकम् अचिरेणैव मारिष
sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ
abhinatkuñjarānīkam acireṇaiva māriṣa
- 6
ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम्
भीमसेनस्य नाराचैर्विमुखा विमदीकृताः
te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam
bhīmasenasya nārācairvimukhā vimadīkṛtāḥ
- 7
विधमेद् अभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः
व्यधमत्तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः
vidhamed abhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ
vyadhamattānyanīkāni tathaiva pavanātmajaḥ
- 8
स तेषु विसृजन्बाणान्भीमो नागेष्वशोभत
भुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीन् उदितो रविः
sa teṣu visṛjanbāṇānbhīmo nāgeṣvaśobhata
bhuvaneṣviva sarveṣu gabhastīn udito raviḥ
- 9
ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर्गजाः
गभस्तिभिर् इवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः
te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhurgajāḥ
gabhastibhir ivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ
- 10
तथा गजानां कदनं कुर्वाणम् अनिलात्मजम्
क्रुद्धो दुर्योधनो ऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः
tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇam anilātmajam
kruddho duryodhano 'bhyetya pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ
- 11
ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः
क्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभिः
tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ
kṣayaṃ ninīṣurniśitairbhīmo vivyādha patribhiḥ
- 12
स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम्
नाराचैर् अर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयन्न् इव
sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam
nārācair arkaraśmyābhairbhīmasenaṃ smayann iva
- 13
तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम्
भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिछेद पाण्डवः
tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitam
bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ cicheda pāṇḍavaḥ
- 14
दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष
चुक्षोभयिषुर् अभ्यागाद् अङ्गो मातङ्गम् आस्थितः
duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa
cukṣobhayiṣur abhyāgād aṅgo mātaṅgam āsthitaḥ
- 15
तम् आपतन्तं मातङ्गम् अम्बुदप्रतिमस्वनम्
कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद्भृशम्
tam āpatantaṃ mātaṅgam ambudapratimasvanam
kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayadbhṛśam
- 16
तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले
ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः
tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītale
tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ
- 17
तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतः
शिरश्चिछेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः
tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥ
śiraścicheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ
- 18
तस्मिन्निपतिते वीरे सम्प्राद्रवत सा चमूः
संभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीन् अवमृद्नती
tasminnipatite vīre samprādravata sā camūḥ
saṃbhrāntāśvadviparathā padātīn avamṛdnatī
- 19
तेष्वनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः
प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत्
teṣvanīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ
prāgjyotiṣastato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat
- 20
येन नागेन मघवान् अजयद्दैत्यदानवान्
स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत्
yena nāgena maghavān ajayaddaityadānavān
sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat
- 21
श्रवणाभ्याम् अथो पद्भ्यां संहतेन करेण च
व्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्न् इव पाण्डवम्
śravaṇābhyām atho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa ca
vyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahann iva pāṇḍavam
- 22
ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान्
हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष
tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavanmahān
hā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa
- 23
तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानाम् अनीकिनी
सहसाभ्यद्रवद्राजन्यत्र तस्थौ वृकोदरः
tena nādena vitrastā pāṇḍavānām anīkinī
sahasābhyadravadrājanyatra tasthau vṛkodaraḥ
- 24
ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम्
भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत्
tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram
bhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat
- 25
तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततः
अवाकिरञ्शरैस्तीक्ष्णैः शतशो ऽथ सहस्रशः
taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ
avākirañśaraistīkṣṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 26
स विघातं पृषत्कानाम् अङ्कुशेन समाचरन्
गजेन पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमत्पर्वतेश्वरः
sa vighātaṃ pṛṣatkānām aṅkuśena samācaran
gajena pāṇḍupāñcālānvyadhamatparvateśvaraḥ
- 27
तद् अद्भुतम् अपश्याम भगदत्तस्य संयुगे
तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते
tad adbhutam apaśyāma bhagadattasya saṃyuge
tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate
- 28
ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषम् उपाद्रवत्
तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना
tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣam upādravat
tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā
- 29
तयोर्युद्धं समभवन्नागयोर्भीमरूपयोः
सपक्षयोः पर्वतयोर्यथा सद्रुमयोः पुरा
tayoryuddhaṃ samabhavannāgayorbhīmarūpayoḥ
sapakṣayoḥ parvatayoryathā sadrumayoḥ purā
- 30
प्राग्ज्योतिषपतेर्नागः संनिपत्यापवृत्य च
पार्श्वे दशार्णाधिपतेर्भित्त्वा नागम् अपातयत्
prāgjyotiṣapaternāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya ca
pārśve daśārṇādhipaterbhittvā nāgam apātayat

