43 shlokas
- 1
संजय उवाच
सेनापत्यं तु सम्प्राप्य भारद्वाजो महारथः
युयुत्सुर्व्यूह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह
saṃjaya uvāca
senāpatyaṃ tu samprāpya bhāradvājo mahārathaḥ
yuyutsurvyūhya sainyāni prāyāttava sutaiḥ saha
- 2
सैन्धवश्च कलिङ्गश्च विकर्णश्च तवात्मजः
दक्षिणं पार्श्वम् आस्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः
saindhavaśca kaliṅgaśca vikarṇaśca tavātmajaḥ
dakṣiṇaṃ pārśvam āsthāya samatiṣṭhanta daṃśitāḥ
- 3
प्रपक्षः शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हयसादिभिः
ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयोधिभिः
prapakṣaḥ śakunisteṣāṃ pravarairhayasādibhiḥ
yayau gāndhārakaiḥ sārdhaṃ vimalaprāsayodhibhiḥ
- 4
कृपश्च कृतवर्मा च चित्रसेनो विविंशतिः
दुःशासनमुखा यत्ताः सव्यं पार्श्वम् अपालयन्
kṛpaśca kṛtavarmā ca citraseno viviṃśatiḥ
duḥśāsanamukhā yattāḥ savyaṃ pārśvam apālayan
- 5
तेषां प्रपक्षाः काम्बोजाः सुदक्षिणपुरःसराः
ययुर् अश्वैर्महावेगैः शकाश्च यवनैः सह
teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbojāḥ sudakṣiṇapuraḥsarāḥ
yayur aśvairmahāvegaiḥ śakāśca yavanaiḥ saha
- 6
मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यवासिनः
शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह
madrāstrigartāḥ sāmbaṣṭhāḥ pratīcyodīcyavāsinaḥ
śibayaḥ śūrasenāśca śūdrāśca maladaiḥ saha
- 7
सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः
तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyā dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ
tavātmajaṃ puraskṛtya sūtaputrasya pṛṣṭhataḥ
- 8
हर्षयन्सर्वसैन्यानि बलेषु बलम् आदधत्
ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम्
harṣayansarvasainyāni baleṣu balam ādadhat
yayau vaikartanaḥ karṇaḥ pramukhe sarvadhanvinām
- 9
तस्य दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानि हर्षयन्
हस्तिकक्ष्यामहाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युतिः
tasya dīpto mahākāyaḥ svānyanīkāni harṣayan
hastikakṣyāmahāketurbabhau sūryasamadyutiḥ
- 10
न भीष्मव्यसनं कश्चिद्दृष्ट्वा कर्णम् अमन्यत
विशोकाश्चाभवन्सर्वे राजानः कुरुभिः सह
na bhīṣmavyasanaṃ kaściddṛṣṭvā karṇam amanyata
viśokāścābhavansarve rājānaḥ kurubhiḥ saha
- 11
हृष्टाश्च बहवो योधास्तत्राजल्पन्त संगताः
न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः
hṛṣṭāśca bahavo yodhāstatrājalpanta saṃgatāḥ
na hi karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā yudhi sthāsyanti pāṇḍavāḥ
- 12
कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्सवासवान्
किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान्
karṇo hi samare śakto jetuṃ devānsavāsavān
kimu pāṇḍusutānyuddhe hīnavīryaparākramān
- 13
भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना
तांस्तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यत्यसंशयम्
bhīṣmeṇa tu raṇe pārthāḥ pālitā bāhuśālinā
tāṃstu karṇaḥ śaraistīkṣṇairnāśayiṣyatyasaṃśayam
- 14
एवं ब्रुवन्तस्ते ऽन्योन्यं हृष्टरूपा विशां पते
राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः
evaṃ bruvantaste 'nyonyaṃ hṛṣṭarūpā viśāṃ pate
rādheyaṃ pūjayantaśca praśaṃsantaśca niryayuḥ
- 15
अस्माकं शकटव्यूहो द्रोणेन विहितो ऽभवत्
परेषां क्रौञ्च एवासीद्व्यूहो राजन्महात्मनाम्
प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत
asmākaṃ śakaṭavyūho droṇena vihito 'bhavat
pareṣāṃ krauñca evāsīdvyūho rājanmahātmanām
prīyamāṇena vihito dharmarājena bhārata
- 16
व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ
वानरध्वजम् उच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ
vyūhapramukhatasteṣāṃ tasthatuḥ puruṣarṣabhau
vānaradhvajam ucchritya viṣvaksenadhanaṃjayau
- 17
ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः
kakudaṃ sarvasainyānāṃ lakṣma sarvadhanuṣmatām
ādityapathagaḥ ketuḥ pārthasyāmitatejasaḥ
- 18
दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः
यथा प्रज्वलितः सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्
dīpayāmāsa tatsainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ
yathā prajvalitaḥ sūryo yugānte vai vasuṃdharām
- 19
अस्यताम् अर्जुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्
वासुदेवश्च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम्
asyatām arjunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam
vāsudevaśca bhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam
- 20
चत्वार्येतानि तेजांसि वहञ्श्वेतहयो रथः
परेषाम् अग्रतस्तस्थौ कालचक्रम् इवोद्यतम्
catvāryetāni tejāṃsi vahañśvetahayo rathaḥ
pareṣām agratastasthau kālacakram ivodyatam
- 21
एवम् एतौ महात्मानौ बलसेनाग्रगाव् उभौ
तावकानां मुखं कर्णः परेषां च धनंजयः
evam etau mahātmānau balasenāgragāv ubhau
tāvakānāṃ mukhaṃ karṇaḥ pareṣāṃ ca dhanaṃjayaḥ
- 22
ततो जाताभिसंरम्भौ परस्परवधैषिणौ
अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ
tato jātābhisaṃrambhau parasparavadhaiṣiṇau
avekṣetāṃ tadānyonyaṃ samare karṇapāṇḍavau
- 23
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे
अन्तर्नादेन घोरेण वसुधा समकम्पत
tataḥ prayāte sahasā bhāradvāje mahārathe
antarnādena ghoreṇa vasudhā samakampata
- 24
ततस्तुमुलम् आकाशम् आवृणोत्सदिवाकरम्
वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम्
tatastumulam ākāśam āvṛṇotsadivākaram
vātoddhūtaṃ rajastīvraṃ kauśeyanikaropamam
- 25
अनभ्रे प्रववर्ष द्यौर्मांसास्थिरुधिराण्युत
गृध्राः श्येना बडाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः
उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्नृप
anabhre pravavarṣa dyaurmāṃsāsthirudhirāṇyuta
gṛdhrāḥ śyenā baḍāḥ kaṅkā vāyasāśca sahasraśaḥ
uparyupari senāṃ te tadā paryapatannṛpa
- 26
गोमायवश्च प्राक्रोशन्भयदान्दारुणान्रवान्
अकार्षुर् अपसव्यं च बहुशः पृतनां तव
चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्च शोणितम्
gomāyavaśca prākrośanbhayadāndāruṇānravān
akārṣur apasavyaṃ ca bahuśaḥ pṛtanāṃ tava
cikhādiṣanto māṃsāni pipāsantaśca śoṇitam
- 27
अपतद्दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना
उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः
apataddīpyamānā ca sanirghātā sakampanā
ulkā jvalantī saṃgrāme pucchenāvṛtya sarvaśaḥ
- 28
परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्
भास्करस्याभवद्राजन्प्रयाते वाहिनीपतौ
pariveṣo mahāṃścāpi savidyutstanayitnumān
bhāskarasyābhavadrājanprayāte vāhinīpatau
- 29
एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन्सुदारुणाः
उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारकाः
ete cānye ca bahavaḥ prādurāsansudāruṇāḥ
utpātā yudhi vīrāṇāṃ jīvitakṣayakārakāḥ
- 30
ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम्
कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनानादयज्जगत्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇām
kurupāṇḍavasainyānāṃ śabdenānādayajjagat

