34 shlokas
- 1
संजय उवाच
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते
नापश्यन्त रणे योधाः परस्परम् अवस्थिताः
saṃjaya uvāca
vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayāvahe
tamasā saṃvṛte loke rajasā ca mahīpate
nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparam avasthitāḥ
- 2
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृते महत्
नरनागाश्वमथनं परमं लोमहर्षणम्
anumānena saṃjñābhiryuddhaṃ tadvavṛte mahat
naranāgāśvamathanaṃ paramaṃ lomaharṣaṇam
- 3
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम
droṇakarṇakṛpā vīrā bhīmapārṣatasātyakāḥ
anyonyaṃ kṣobhayāmāsuḥ sainyāni nṛpasattama
- 4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः
तमसा रजसा चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
vadhyamānāni sainyāni samantāttairmahārathaiḥ
tamasā rajasā caiva samantādvipradudruvuḥ
- 5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा वित्रस्तचेतसः
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे
te sarvato vidravanto yodhā vitrastacetasaḥ
ahanyanta mahārāja dhāvamānāśca saṃyuge
- 6
महारथसहस्राणि जघ्नुर् अन्योन्यम् आहवे
अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते
mahārathasahasrāṇi jaghnur anyonyam āhave
andhe tamasi mūḍhāni putrasya tava mantrite
- 7
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति
tataḥ sarvāṇi sainyāni senāgopāśca bhārata
vyamuhyanta raṇe tatra tamasā saṃvṛte sati
- 8
धृतराष्ट्र उवाच
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्निहतौजसाम्
अन्धे तमसि मग्नानाम् आसीत्का वो मतिस्तदा
dhṛtarāṣṭra uvāca
teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavairnihataujasām
andhe tamasi magnānām āsītkā vo matistadā
- 9
कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्येषु वा पुनः
बभूव लोके तमसा तथा संजय संवृते
kathaṃ prakāśasteṣāṃ vā mama sainyeṣu vā punaḥ
babhūva loke tamasā tathā saṃjaya saṃvṛte
- 10
संजय उवाच
ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै
सेनागोप्तॄन् अथादिश्य पुनर्व्यूहम् अकल्पयत्
saṃjaya uvāca
tataḥ sarvāṇi sainyāni hataśiṣṭāni yāni vai
senāgoptṝn athādiśya punarvyūham akalpayat
- 11
द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्यस्तथा द्रौणिः पार्श्वतः सौबलश्च
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राजन्राजाभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम्
droṇaḥ purastājjaghane tu śalyastathā drauṇiḥ pārśvataḥ saubalaśca
svayaṃ tu sarvāṇi balāni rājanrājābhyayādgopayanvai niśāyām
- 12
उवाच सर्वांश्च पदातिसंघान्दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम्
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान्
uvāca sarvāṃśca padātisaṃghānduryodhanaḥ pārthiva sāntvapūrvam
utsṛjya sarve paramāyudhāni gṛhṇīta hastairjvalitānpradīpān
- 13
ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान्
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्
te coditāḥ pārthivasattamena tataḥ prahṛṣṭā jagṛhuḥ pradīpān
sā bhūya eva dhvajinī vibhaktā vyarocatāgniprabhayā niśāyām
- 14
महाधनैर् आभरणैश्च दिव्यैः शस्त्रैः प्रदीप्तैर् अभिसंपतद्भिः
क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा व्यदीपयंश्च ध्वजिनीं तदाशु
mahādhanair ābharaṇaiśca divyaiḥ śastraiḥ pradīptair abhisaṃpatadbhiḥ
kṣaṇena sarve vihitāḥ pradīpā vyadīpayaṃśca dhvajinīṃ tadāśu
- 15
सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः पदातिभिः पावकतैलहस्तैः
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः
sarvāstu senā vyatisevyamānāḥ padātibhiḥ pāvakatailahastaiḥ
prakāśyamānā dadṛśurniśāyāṃ yathāntarikṣe jaladāstaḍidbhiḥ
- 16
प्रकाशितायां तु तथा ध्वजिन्यां द्रोणो ऽग्निकल्पः प्रतपन्समन्तात्
रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली
prakāśitāyāṃ tu tathā dhvajinyāṃ droṇo 'gnikalpaḥ pratapansamantāt
rarāja rājendra suvarṇavarmā madhyaṃ gataḥ sūrya ivāṃśumālī
- 17
जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव निष्केषु शुद्धेषु शरावरेषु
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य प्रतिप्रभास्तत्र ततो बभूवुः
jāmbūnadeṣvābharaṇeṣu caiva niṣkeṣu śuddheṣu śarāvareṣu
pīteṣu śastreṣu ca pāvakasya pratiprabhāstatra tato babhūvuḥ
- 18
गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः
प्रतिप्रभा रश्मिभिर् आजमीढ पुनः पुनः संजनयन्ति दीप्ताः
gadāśca śaikyāḥ parighāśca śubhrā ratheṣu śaktyaśca vivartamānāḥ
pratiprabhā raśmibhir ājamīḍha punaḥ punaḥ saṃjanayanti dīptāḥ
- 19
छत्राणि बालव्यजनानुषङ्गा दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः
chatrāṇi bālavyajanānuṣaṅgā dīptā maholkāśca tathaiva rājan
vyāghūrṇamānāśca suvarṇamālā vyāyacchatāṃ tatra tadā virejuḥ
- 20
शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभिर्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव
śastraprabhābhiśca virājamānaṃ dīpaprabhābhiśca tadā balaṃ tat
prakāśitaṃ cābharaṇaprabhābhirbhṛśaṃ prakāśaṃ nṛpate babhūva
- 21
पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुद्रुहाणि
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युद् इवान्तरिक्षे
pītāni śastrāṇyasṛgukṣitāni vīrāvadhūtāni tanudruhāṇi
dīptāṃ prabhāṃ prājanayanta tatra tapātyaye vidyud ivāntarikṣe
- 22
प्रकम्पितानाम् अभिघातवेगैर् अभिघ्नतां चापततां जवेन
वक्त्राण्यशोभन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि
prakampitānām abhighātavegair abhighnatāṃ cāpatatāṃ javena
vaktrāṇyaśobhanta tadā narāṇāṃ vāyvīritānīva mahāmbujāni
- 23
महावने दाव इव प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्
तथा तवासीद्ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभये भारत भीमरूपा
mahāvane dāva iva pradīpte yathā prabhā bhāskarasyāpi naśyet
tathā tavāsīddhvajinī pradīptā mahābhaye bhārata bhīmarūpā
- 24
तत्संप्रदीप्तं बलम् अस्मदीयं निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघान् अचोदयंस्ते ऽथ चक्रुः प्रदीपान्
tatsaṃpradīptaṃ balam asmadīyaṃ niśāmya pārthāstvaritāstathaiva
sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghān acodayaṃste 'tha cakruḥ pradīpān
- 25
गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपाः
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतो ऽन्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये
gaje gaje sapta kṛtāḥ pradīpā rathe rathe caiva daśa pradīpāḥ
dvāvaśvapṛṣṭhe paripārśvato 'nye dhvajeṣu cānye jaghaneṣu cānye
- 26
सेनासु सर्वासु च पार्श्वतो ऽन्ये पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च
मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ताः सेनाद्वये ऽपि स्म नरा विचेरुः
senāsu sarvāsu ca pārśvato 'nye paścātpurastācca samantataśca
madhye tathānye jvalitāgnihastāḥ senādvaye 'pi sma narā viceruḥ
- 27
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा व्यामिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैः
मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम्
sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghā vyāmiśritā hastirathāśvavṛndaiḥ
madhye tathānye jvalitāgnihastā vyadīpayanpāṇḍusutasya senām
- 28
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बलं तद् आसीद्बलवद्बलेन
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निर् इवाभितप्तः
tena pradīptena tathā pradīptaṃ balaṃ tad āsīdbalavadbalena
bhāḥ kurvatā bhānumatā graheṇa divākareṇāgnir ivābhitaptaḥ
- 29
तयोः प्रभाः पृथिवीम् अन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम्
tayoḥ prabhāḥ pṛthivīm antarikṣaṃ sarvā vyatikramya diśaśca vṛddhāḥ
tena prakāśena bhṛśaṃ prakāśaṃ babhūva teṣāṃ tava caiva sainyam
- 30
तेन प्रकाशेन दिवंगमेन संबोधिता देवगणाश्च राजन्
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः समागमन्न् अप्सरसश्च सर्वाः
tena prakāśena divaṃgamena saṃbodhitā devagaṇāśca rājan
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghāḥ samāgamann apsarasaśca sarvāḥ

