83 shlokas
- 1
संजय उवाच
तस्मिन्न् अहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये
आदित्ये ऽस्तंगते श्रीमान्संध्याकाल उपस्थिते
saṃjaya uvāca
tasminn ahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye
āditye 'staṃgate śrīmānsaṃdhyākāla upasthite
- 2
व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैर् अस्त्रैः कपिध्वजः
vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabha
hatvā saṃśaptakavrātāndivyair astraiḥ kapidhvajaḥ
- 3
प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रम् आस्थाय तं रथम्
गच्छन्न् एव च गोविन्दं सन्नकण्ठो ऽभ्यभाषत
prāyātsvaśibiraṃ jiṣṇurjaitram āsthāya taṃ ratham
gacchann eva ca govindaṃ sannakaṇṭho 'bhyabhāṣata
- 4
किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सजति केशव
स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत
kiṃ nu me hṛdayaṃ trastaṃ vākyaṃ sajati keśava
spandanti cāpyaniṣṭāni gātraṃ sīdati cācyuta
- 5
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति
भुवि यद्दिक्षु चाप्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्
aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayānnāpasarpati
bhuvi yaddikṣu cāpyugrā utpātāstrāsayanti mām
- 6
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम
bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥ
api svasti bhavedrājñaḥ sāmātyasya gurormama
- 7
वासुदेव उवाच
व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति
मा शुचः किंचिद् एवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति
vāsudeva uvāca
vyaktaṃ śivaṃ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyati
mā śucaḥ kiṃcid evānyattatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati
- 8
संजय उवाच
ततः संध्याम् उपास्यैव वीरौ वीरावसादने
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथम् आस्थितौ
saṃjaya uvāca
tataḥ saṃdhyām upāsyaiva vīrau vīrāvasādane
kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau ratham āsthitau
- 9
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्
वासुदेवो ऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatānandaṃ hatatviṣam
vāsudevo 'rjunaścaiva kṛtvā karma suduṣkaram
- 10
ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा
बीभत्सुर् अब्रवीत्कृष्णम् अस्वस्थहृदयस्ततः
dhvastākāraṃ samālakṣya śibiraṃ paravīrahā
bībhatsur abravītkṛṣṇam asvasthahṛdayastataḥ
- 11
नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन
मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह
वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह
nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdana
miśrā dundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhāścāḍambaraiḥ saha
vīṇā vā nādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha
- 12
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः
maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca
stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ
- 13
योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः
कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम्
yodhāścāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hyadhomukhāḥ
karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām
- 14
अपि स्वस्ति भवेद् अद्य भ्रातृभ्यो मम माधव
न हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनम् आकुलम्
api svasti bhaved adya bhrātṛbhyo mama mādhava
na hi śudhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanam ākulam
- 15
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद
सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत
api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada
sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syānmamācyuta
- 16
न च माम् अद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह
रणाद् आयान्तम् उचितं प्रत्युद्याति हसन्न् इव
na ca mām adya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha
raṇād āyāntam ucitaṃ pratyudyāti hasann iva
- 17
एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम्
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः
evaṃ saṃkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam
dadṛśāte bhṛśāsvasthānpāṇḍavānnaṣṭacetasaḥ
- 18
दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः
अपश्यंश्चैव सौभद्रम् इदं वचनम् अब्रवीत्
dṛṣṭvā bhrātṝṃśca putrāṃśca vimanā vānaradhvajaḥ
apaśyaṃścaiva saubhadram idaṃ vacanam abravīt
- 19
मुखवर्णो ऽप्रसन्नो वः सर्वेषाम् एव लक्ष्यते
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ
mukhavarṇo 'prasanno vaḥ sarveṣām eva lakṣyate
na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha
- 20
मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः
न च वस्तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रम् आहवे
mayā śrutaśca droṇena cakravyūho vinirmitaḥ
na ca vastasya bhettāsti ṛte saubhadram āhave
- 21
न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकविनिर्गमः
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः
na copadiṣṭastasyāsīnmayānīkavinirgamaḥ
kaccinna bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ
- 22
भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि
कच्चिन्न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा
bhittvānīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahuśo yudhi
kaccinna nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā
- 23
लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहम् इवाद्रिषु
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथम् आयोधने हतः
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu
upendrasadṛśaṃ brūta katham āyodhane hataḥ
- 24
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्
सदा मम प्रियं ब्रूत कथम् आयोधने हतः
sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam
sadā mama priyaṃ brūta katham āyodhane hataḥ
- 25
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं को ऽवधीत्कालचोदितः
vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam
ambāyāśca priyaṃ nityaṃ ko 'vadhītkālacoditaḥ
- 26
सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथम् आयोधने हतः
sadṛśo vṛṣṇisiṃhasya keśavasya mahātmanaḥ
vikramaśrutamāhātmyaiḥ katham āyodhane hataḥ
- 27
सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य च
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्
subhadrāyāḥ priyaṃ nityaṃ draupadyāḥ keśavasya ca
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam
- 28
मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्
मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतम् इवोद्गतम्
mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇam
mattadviradavikrāntaṃ śālapotam ivodgatam
- 29
स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा
बाल्ये ऽप्यबालकर्माणं प्रियवाक्यम् अमत्सरम्
smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā
bālye 'pyabālakarmāṇaṃ priyavākyam amatsaram
- 30
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम्
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्
mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanam
bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam

