39 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना
तथैव भूरिश्रवसि किम् आसीद्वो मनस्तदा
dhṛtarāṣṭra uvāca
sindhurāje hate tāta samare savyasācinā
tathaiva bhūriśravasi kim āsīdvo manastadā
- 2
दुर्योधनेन च द्रोणस्तथोक्तः कुरुसंसदि
किम् उक्तवान्परं तस्मात्तन्ममाचक्ष्व संजय
duryodhanena ca droṇastathoktaḥ kurusaṃsadi
kim uktavānparaṃ tasmāttanmamācakṣva saṃjaya
- 3
संजय उवाच
निष्टानको महान् आसीत्सैन्यानां तव भारत
सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रवसम् एव च
saṃjaya uvāca
niṣṭānako mahān āsītsainyānāṃ tava bhārata
saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasam eva ca
- 4
मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वम् अवमेनिरे
येन मन्त्रेण निहताः शतशः क्षत्रियर्षभाः
mantritaṃ tava putrasya te sarvam avamenire
yena mantreṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ
- 5
द्रोणस्तु तद्वचः श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मनाः
मुहूर्तम् इव तु ध्यात्वा भृशम् आर्तो ऽभ्यभाषत
droṇastu tadvacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥ
muhūrtam iva tu dhyātvā bhṛśam ārto 'bhyabhāṣata
- 6
दुर्योधन किम् एवं मां वाक्शरैर् अभिकृन्तसि
अजय्यं समरे नित्यं ब्रुवाणं सव्यसाचिनम्
duryodhana kim evaṃ māṃ vākśarair abhikṛntasi
ajayyaṃ samare nityaṃ bruvāṇaṃ savyasācinam
- 7
एतेनैवार्जुनं ज्ञातुम् अलं कौरव संयुगे
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं पाल्यमानः किरीटिना
etenaivārjunaṃ jñātum alaṃ kaurava saṃyuge
yacchikhaṇḍyavadhīdbhīṣmaṃ pālyamānaḥ kirīṭinā
- 8
अवध्यं निहतं दृष्ट्वा संयुगे देवमानुषैः
तदैवाज्ञासिषम् अहं नेयम् अस्तीति भारती
avadhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃyuge devamānuṣaiḥ
tadaivājñāsiṣam ahaṃ neyam astīti bhāratī
- 9
यं पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरम् अमंस्महि
तस्मिन्विनिहते शूरे किं शेषं पर्युपास्महे
yaṃ puṃsāṃ triṣu lokeṣu sarvaśūram amaṃsmahi
tasminvinihate śūre kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe
- 10
यान्स्म तान्ग्लहते तातः शकुनिः कुरुसंसदि
अक्षान्न ते ऽक्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापनाः
yānsma tānglahate tātaḥ śakuniḥ kurusaṃsadi
akṣānna te 'kṣā niśitā bāṇāste śatrutāpanāḥ
- 11
त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखा जयचोदिताः
यांस्तदा ख्याप्यमानांस्त्वं विदुरेण न बुध्यसे
ta ete ghnanti nastāta viśikhā jayacoditāḥ
yāṃstadā khyāpyamānāṃstvaṃ vidureṇa na budhyase
- 12
तास्ता विलपतश्चापि विदुरस्य महात्मनः
धीरस्य वाचो नाश्रौषीः क्षेमाय वदतः शिवाः
tāstā vilapataścāpi vidurasya mahātmanaḥ
dhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ
- 13
तद् इदं वर्तते घोरम् आगतं वैशसं महत्
तस्यावमानाद्वाक्यस्य दुर्योधन कृते तव
tad idaṃ vartate ghoram āgataṃ vaiśasaṃ mahat
tasyāvamānādvākyasya duryodhana kṛte tava
- 14
यच्च नः प्रेक्षमाणानां कृष्णाम् आनाययः सभाम्
अनर्हतीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम्
yacca naḥ prekṣamāṇānāṃ kṛṣṇām ānāyayaḥ sabhām
anarhatīṃ kule jātāṃ sarvadharmānucāriṇīm
- 15
तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं प्राप्तम् इदं त्वया
नो चेत्पापं परे लोके त्वम् अर्छेथास्ततो ऽधिकम्
tasyādharmasya gāndhāre phalaṃ prāptam idaṃ tvayā
no cetpāpaṃ pare loke tvam archethāstato 'dhikam
- 16
यच्च तान्पाण्डवान्द्यूते विषमेण विजित्य ह
प्राव्राजयस्तदारण्ये रौरवाजिनवाससः
yacca tānpāṇḍavāndyūte viṣameṇa vijitya ha
prāvrājayastadāraṇye rauravājinavāsasaḥ
- 17
पुत्राणाम् इव चैतेषां धर्मम् आचरतां सदा
द्रुह्येत्को नु नरो लोके मद् अन्यो ब्राह्मणब्रुवः
putrāṇām iva caiteṣāṃ dharmam ācaratāṃ sadā
druhyetko nu naro loke mad anyo brāhmaṇabruvaḥ
- 18
पाण्डवानाम् अयं कोपस्त्वया शकुनिना सह
आहृतो धृतराष्ट्रस्य संमते कुरुसंसदि
pāṇḍavānām ayaṃ kopastvayā śakuninā saha
āhṛto dhṛtarāṣṭrasya saṃmate kurusaṃsadi
- 19
दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितः
क्षत्तुर्वाक्यम् अनादृत्य त्वयाभ्यस्तः पुनः पुनः
duḥśāsanena saṃyuktaḥ karṇena parivardhitaḥ
kṣatturvākyam anādṛtya tvayābhyastaḥ punaḥ punaḥ
- 20
यत्तत्सर्वे पराभूय पर्यवारयतार्जुनिम्
सिन्धुराजानम् आश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः
yattatsarve parābhūya paryavārayatārjunim
sindhurājānam āśritya sa vo madhye kathaṃ hataḥ
- 21
कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति
अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवो ऽगमत्
kathaṃ tvayi ca karṇe ca kṛpe śalye ca jīvati
aśvatthāmni ca kauravya nidhanaṃ saindhavo 'gamat
- 22
यद्वस्तत्सर्वराजानस्तेजस्तिग्मम् उपासते
सिन्धुराजं परित्रातुं स वो मध्ये कथं हतः
yadvastatsarvarājānastejastigmam upāsate
sindhurājaṃ paritrātuṃ sa vo madhye kathaṃ hataḥ
- 23
मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि
आशंसत परित्राणम् अर्जुनात्स महीपतिः
mayyeva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayi
āśaṃsata paritrāṇam arjunātsa mahīpatiḥ
- 24
ततस्तस्मिन्परित्राणम् अलब्धवति फल्गुनात्
न किंचिद् अनुपश्यामि जीवितत्राणम् आत्मनः
tatastasminparitrāṇam alabdhavati phalgunāt
na kiṃcid anupaśyāmi jīvitatrāṇam ātmanaḥ
- 25
मज्जन्तम् इव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्बिषे
पश्याम्य् अहत्वा पाञ्चालान्सह तेन शिखण्डिना
majjantam iva cātmānaṃ dhṛṣṭadyumnasya kilbiṣe
paśyāmy ahatvā pāñcālānsaha tena śikhaṇḍinā
- 26
तन्मा किम् अभितप्यन्तं वाक्शरैर् अभिकृन्तसि
अशक्तः सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत
tanmā kim abhitapyantaṃ vākśarair abhikṛntasi
aśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata
- 27
सौवर्णं सत्यसंधस्य ध्वजम् अक्लिष्टकर्मणः
अपश्यन्युधि भीष्मस्य कथम् आशंससे जयम्
sauvarṇaṃ satyasaṃdhasya dhvajam akliṣṭakarmaṇaḥ
apaśyanyudhi bhīṣmasya katham āśaṃsase jayam
- 28
मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धवः
हतो भूरिश्रवाश्चैव किं शेषं तत्र मन्यसे
madhye mahārathānāṃ ca yatrāhanyata saindhavaḥ
hato bhūriśravāścaiva kiṃ śeṣaṃ tatra manyase
- 29
कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिव
यो नागात्सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम्
kṛpa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthiva
yo nāgātsindhurājasya vartma taṃ pūjayāmyaham
- 30
यच्चापश्यं हतं भीष्मं पश्यतस्ते ऽनुजस्य वै
दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम्
अवध्यकल्पं संग्रामे देवैर् अपि सवासवैः
yaccāpaśyaṃ hataṃ bhīṣmaṃ paśyataste 'nujasya vai
duḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṃ karma duṣkaram
avadhyakalpaṃ saṃgrāme devair api savāsavaiḥ

