60 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजय
ब्राह्मणं पितरं वृद्धम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्
dhṛtarāṣṭra uvāca
adharmeṇa hataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃjaya
brāhmaṇaṃ pitaraṃ vṛddham aśvatthāmā kim abravīt
- 2
मानुषं वारुणाग्नेयं ब्राह्मम् अस्त्रं च वीर्यवान्
ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितम्
mānuṣaṃ vāruṇāgneyaṃ brāhmam astraṃ ca vīryavān
aindraṃ nārāyaṇaṃ caiva yasminnityaṃ pratiṣṭhitam
- 3
तम् अधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संजय
श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्
tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃjaya
śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt
- 4
येन रामाद् अवाप्येह धनुर्वेदं महात्मना
प्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुरुकाङ्क्षिणे
yena rāmād avāpyeha dhanurvedaṃ mahātmanā
proktānyastrāṇi divyāni putrāya gurukāṅkṣiṇe
- 5
एकम् एव हि लोके ऽस्मिन् आत्मनो गुणवत्तरम्
इच्छन्ति पुत्रं पुरुषा लोके नान्यं कथंचन
ekam eva hi loke 'smin ātmano guṇavattaram
icchanti putraṃ puruṣā loke nānyaṃ kathaṃcana
- 6
आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम्
तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा
ācāryāṇāṃ bhavantyeva rahasyāni mahātmanām
tāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā
- 7
स शिल्पं प्राप्य तत्सर्वं सविशेषं च संजय
शूरः शारद्वतीपुत्रः संख्ये द्रोणाद् अनन्तरः
sa śilpaṃ prāpya tatsarvaṃ saviśeṣaṃ ca saṃjaya
śūraḥ śāradvatīputraḥ saṃkhye droṇād anantaraḥ
- 8
रामस्यानुमतः शास्त्रे पुरंदरसमो युधि
कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ
rāmasyānumataḥ śāstre puraṃdarasamo yudhi
kārtavīryasamo vīrye bṛhaspatisamo matau
- 9
महीधरसमो धृत्या तेजसाग्निसमो युवा
समुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे सर्पविषोपमः
mahīdharasamo dhṛtyā tejasāgnisamo yuvā
samudra iva gāmbhīrye krodhe sarpaviṣopamaḥ
- 10
स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमः
शीघ्रो ऽनिल इवाक्रन्दे चरन्क्रुद्ध इवान्तकः
sa rathī prathamo loke dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ
śīghro 'nila ivākrande carankruddha ivāntakaḥ
- 11
अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडिता
यो न व्यथति संग्रामे वीरः सत्यपराक्रमः
asyatā yena saṃgrāme dharaṇyabhinipīḍitā
yo na vyathati saṃgrāme vīraḥ satyaparākramaḥ
- 12
वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगः
महोदधिर् इवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा
vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥ
mahodadhir ivākṣobhyo rāmo dāśarathiryathā
- 13
तम् अधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे
श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्
tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyuge
śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt
- 14
धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस्तेन महात्मना
यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतो ऽभवत्
dhṛṣṭadyumnasya yo mṛtyuḥ sṛṣṭastena mahātmanā
yathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto 'bhavat
- 15
तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणात्यल्पदर्शिना
श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्
taṃ nṛśaṃsena pāpena krūreṇātyalpadarśinā
śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt
- 16
संजय उवाच
छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा
बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ
saṃjaya uvāca
chadmanā nihataṃ śrutvā pitaraṃ pāpakarmaṇā
bāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha
- 17
तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दिव्यम् अदृश्यत
अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये
tasya kruddhasya rājendra vapurdivyam adṛśyata
antakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye
- 18
अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे अपमृज्य पुनः पुनः
उवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनम् इदं वचः
aśrupūrṇe tato netre apamṛjya punaḥ punaḥ
uvāca kopānniḥśvasya duryodhanam idaṃ vacaḥ
- 19
पिता मम यथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातितः
धर्मध्वजवता पापं कृतं तद्विदितं मम
अनार्यं सुनृशंसस्य धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्
pitā mama yathā kṣudrairnyastaśastro nipātitaḥ
dharmadhvajavatā pāpaṃ kṛtaṃ tadviditaṃ mama
anāryaṃ sunṛśaṃsasya dharmaputrasya me śrutam
- 20
युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवौ जयपराजयौ
द्वयम् एतद्भवेद्राजन्वधस्तत्र प्रशस्यते
yuddheṣvapi pravṛttānāṃ dhruvau jayaparājayau
dvayam etadbhavedrājanvadhastatra praśasyate
- 21
न्यायवृत्तो वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्
न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजः
nyāyavṛtto vadho yastu saṃgrāme yudhyato bhavet
na sa duḥkhāya bhavati tathā dṛṣṭo hi sa dvijaḥ
- 22
गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः
न शोच्यः पुरुषव्याघ्रस्तथा स निधनं गतः
gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṃśayaḥ
na śocyaḥ puruṣavyāghrastathā sa nidhanaṃ gataḥ
- 23
यत्तु धर्मप्रवृत्तः सन्केशग्रहणम् आप्तवान्
पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति
yattu dharmapravṛttaḥ sankeśagrahaṇam āptavān
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tanme marmāṇi kṛntati
- 24
कामात्क्रोधाद् अवज्ञानाद्दर्पाद्बाल्येन वा पुनः
वैधर्मिकानि कुर्वन्ति तथा परिभवेन च
kāmātkrodhād avajñānāddarpādbālyena vā punaḥ
vaidharmikāni kurvanti tathā paribhavena ca
- 25
तद् इदं पार्षतेनेह महद् आधर्मिकं कृतम्
अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना
tad idaṃ pārṣateneha mahad ādharmikaṃ kṛtam
avajñāya ca māṃ nūnaṃ nṛśaṃsena durātmanā
- 26
तस्यानुबन्धं स द्रष्टा धृष्टद्युम्नः सुदारुणम्
अनार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः
tasyānubandhaṃ sa draṣṭā dhṛṣṭadyumnaḥ sudāruṇam
anāryaṃ paramaṃ kṛtvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ
- 27
यो ह्यसौ छद्मनाचार्यं शस्त्रं संन्यासयत्तदा
तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्
yo hyasau chadmanācāryaṃ śastraṃ saṃnyāsayattadā
tasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam
- 28
सर्वोपायैर्यतिष्यामि पाञ्चालानाम् अहं वधे
धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्
sarvopāyairyatiṣyāmi pāñcālānām ahaṃ vadhe
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare hantāhaṃ pāpakāriṇam
- 29
कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा
पाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव
karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā
pāñcālānāṃ vadhaṃ kṛtvā śāntiṃ labdhāsmi kaurava
- 30
यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रम् इच्छन्ति मानवाः
प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तं त्राणाय महतो भयात्
yadarthaṃ puruṣavyāghra putram icchanti mānavāḥ
pretya ceha ca samprāptaṃ trāṇāya mahato bhayāt

