31 shlokas
- 1
संजय उवाच
हन्त ते वर्णयिष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्
यथा स न्यपतद्द्रोणः सादितः पाण्डुसृञ्जयैः
saṃjaya uvāca
hanta te varṇayiṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān
yathā sa nyapataddroṇaḥ sāditaḥ pāṇḍusṛñjayaiḥ
- 2
सेनापतित्वं सम्प्राप्य भारद्वाजो महारथः
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्रं ते वाक्यम् अब्रवीत्
senāpatitvaṃ samprāpya bhāradvājo mahārathaḥ
madhye sarvasya sainyasya putraṃ te vākyam abravīt
- 3
यत्कौरवाणाम् ऋषभाद् आपगेयाद् अनन्तरम्
सेनापत्येन मां राजन्न् अद्य सत्कृतवान् असि
yatkauravāṇām ṛṣabhād āpageyād anantaram
senāpatyena māṃ rājann adya satkṛtavān asi
- 4
सदृशं कर्मणस्तस्य फलं प्राप्नुहि पार्थिव
करोमि कामं कं ते ऽद्य प्रवृणीष्व यम् इच्छसि
sadṛśaṃ karmaṇastasya phalaṃ prāpnuhi pārthiva
karomi kāmaṃ kaṃ te 'dya pravṛṇīṣva yam icchasi
- 5
ततो दुर्योधनश्चिन्त्य कर्णदुःशासनादिभिः
तम् अथोवाच दुर्धर्षम् आचार्यं जयतां वरम्
tato duryodhanaścintya karṇaduḥśāsanādibhiḥ
tam athovāca durdharṣam ācāryaṃ jayatāṃ varam
- 6
ददासि चेद्वरं मह्यं जीवग्राहं युधिष्ठिरम्
गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठं मत्समीपम् इहानय
dadāsi cedvaraṃ mahyaṃ jīvagrāhaṃ yudhiṣṭhiram
gṛhītvā rathināṃ śreṣṭhaṃ matsamīpam ihānaya
- 7
ततः कुरूणाम् आचार्यः श्रुत्वा पुत्रस्य ते वचः
सेनां प्रहर्षयन्सर्वाम् इदं वचनम् अब्रवीत्
tataḥ kurūṇām ācāryaḥ śrutvā putrasya te vacaḥ
senāṃ praharṣayansarvām idaṃ vacanam abravīt
- 8
धन्यः कुन्तीसुतो राजा यस्य ग्रहणम् इच्छसि
न वधार्थं सुदुर्धर्ष वरम् अद्य प्रयाचसि
dhanyaḥ kuntīsuto rājā yasya grahaṇam icchasi
na vadhārthaṃ sudurdharṣa varam adya prayācasi
- 9
किमर्थं च नरव्याघ्र न वधं तस्य काङ्क्षसि
नाशंससि क्रियाम् एतां मत्तो दुर्योधन ध्रुवम्
kimarthaṃ ca naravyāghra na vadhaṃ tasya kāṅkṣasi
nāśaṃsasi kriyām etāṃ matto duryodhana dhruvam
- 10
आहो स्विद्धर्मपुत्रस्य द्वेष्टा तस्य न विद्यते
यद् इच्छसि त्वं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मनि
āho sviddharmaputrasya dveṣṭā tasya na vidyate
yad icchasi tvaṃ jīvantaṃ kulaṃ rakṣasi cātmani
- 11
अथवा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान्
राज्यांशं प्रतिदत्त्वा च सौभ्रात्रं कर्तुम् इच्छसि
athavā bharataśreṣṭha nirjitya yudhi pāṇḍavān
rājyāṃśaṃ pratidattvā ca saubhrātraṃ kartum icchasi
- 12
धन्यः कुन्तीसुतो राजा सुजाता चास्य धीमतः
अजातशत्रुता सत्या तस्य यत्स्निह्यते भवान्
dhanyaḥ kuntīsuto rājā sujātā cāsya dhīmataḥ
ajātaśatrutā satyā tasya yatsnihyate bhavān
- 13
द्रोणेन त्वेवम् उक्तस्य तव पुत्रस्य भारत
सहसा निःसृतो भावो यो ऽस्य नित्यं प्रवर्तते
droṇena tvevam uktasya tava putrasya bhārata
sahasā niḥsṛto bhāvo yo 'sya nityaṃ pravartate
- 14
नाकारो गूहितुं शक्यो बृहस्पतिसमैर् अपि
तस्मात्तव सुतो राजन्प्रहृष्टो वाक्यम् अब्रवीत्
nākāro gūhituṃ śakyo bṛhaspatisamair api
tasmāttava suto rājanprahṛṣṭo vākyam abravīt
- 15
वधे कुन्तीसुतस्याजौ नाचार्य विजयो मम
हते युधिष्ठिरे पार्थो हन्यात्सर्वान्हि नो ध्रुवम्
vadhe kuntīsutasyājau nācārya vijayo mama
hate yudhiṣṭhire pārtho hanyātsarvānhi no dhruvam
- 16
न च शक्यो रणे सर्वैर्निहन्तुम् अमरैर् अपि
य एव चैषां शेषः स्यात्स एवास्मान्न शेषयेत्
na ca śakyo raṇe sarvairnihantum amarair api
ya eva caiṣāṃ śeṣaḥ syātsa evāsmānna śeṣayet
- 17
सत्यप्रतिज्ञे त्वानीते पुनर्द्यूतेन निर्जिते
पुनर्यास्यन्त्यरण्याय कौन्तेयास्तम् अनुव्रताः
satyapratijñe tvānīte punardyūtena nirjite
punaryāsyantyaraṇyāya kaunteyāstam anuvratāḥ
- 18
सो ऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति
अतो न वधम् इच्छामि धर्मराजस्य कर्हि चित्
so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati
ato na vadham icchāmi dharmarājasya karhi cit
- 19
तस्य जिह्मम् अभिप्रायं ज्ञात्वा द्रोणो ऽर्थतत्त्ववित्
तं वरं सान्तरं तस्मै ददौ संचिन्त्य बुद्धिमान्
tasya jihmam abhiprāyaṃ jñātvā droṇo 'rthatattvavit
taṃ varaṃ sāntaraṃ tasmai dadau saṃcintya buddhimān
- 20
द्रोण उवाच
न चेद्युधिष्ठिरं वीर पालयेद् अर्जुनो युधि
मन्यस्व पाण्डवं ज्येष्ठम् आनीतं वशम् आत्मनः
droṇa uvāca
na cedyudhiṣṭhiraṃ vīra pālayed arjuno yudhi
manyasva pāṇḍavaṃ jyeṣṭham ānītaṃ vaśam ātmanaḥ
- 21
न हि पार्थो रणे शक्यः सेन्द्रैर्देवासुरैर् अपि
प्रत्युद्यातुम् अतस्तात नैतद् आमर्षयाम्यहम्
na hi pārtho raṇe śakyaḥ sendrairdevāsurair api
pratyudyātum atastāta naitad āmarṣayāmyaham
- 22
असंशयं स शिष्यो मे मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि
तरुणः कीर्तियुक्तश्च एकायनगतश्च सः
asaṃśayaṃ sa śiṣyo me matpūrvaścāstrakarmaṇi
taruṇaḥ kīrtiyuktaśca ekāyanagataśca saḥ
- 23
अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च भूयांसि समवाप्तवान्
अमर्षितश्च ते राजंस्तेन नामर्षयाम्यहम्
astrāṇīndrācca rudrācca bhūyāṃsi samavāptavān
amarṣitaśca te rājaṃstena nāmarṣayāmyaham
- 24
स चापक्रम्यतां युद्धाद्येनोपायेन शक्यते
अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया
sa cāpakramyatāṃ yuddhādyenopāyena śakyate
apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitastvayā
- 25
ग्रहणं चेज्जयं तस्य मन्यसे पुरुषर्षभ
एतेन चाभ्युपायेन ध्रुवं ग्रहणम् एष्यति
grahaṇaṃ cejjayaṃ tasya manyase puruṣarṣabha
etena cābhyupāyena dhruvaṃ grahaṇam eṣyati
- 26
अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम्
आनयिष्यामि ते राजन्वशम् अद्य न संशयः
ahaṃ gṛhītvā rājānaṃ satyadharmaparāyaṇam
ānayiṣyāmi te rājanvaśam adya na saṃśayaḥ
- 27
यदि स्थास्यति संग्रामे मुहूर्तम् अपि मे ऽग्रतः
अपनीते नरव्याघ्रे कुन्तीपुत्रे धनंजये
yadi sthāsyati saṃgrāme muhūrtam api me 'grataḥ
apanīte naravyāghre kuntīputre dhanaṃjaye
- 28
फल्गुनस्य समक्षं तु न हि पार्थो युधिष्ठिरः
ग्रहीतुं समरे शक्यः सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः
phalgunasya samakṣaṃ tu na hi pārtho yudhiṣṭhiraḥ
grahītuṃ samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ
- 29
संजय उवाच
सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे
गृहीतं तम् अमन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः
saṃjaya uvāca
sāntaraṃ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe
gṛhītaṃ tam amanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ
- 30
पाण्डवेषु हि सापेक्षं द्रोणं जानाति ते सुतः
ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थं स मन्त्रो बहुलीकृतः
pāṇḍaveṣu hi sāpekṣaṃ droṇaṃ jānāti te sutaḥ
tataḥ pratijñāsthairyārthaṃ sa mantro bahulīkṛtaḥ

