31 shlokas
- 1
संजय उवाच
राजन्संग्रामम् आश्चर्यं शृणु कीर्तयतो मम
कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धम् अवर्तत
saṃjaya uvāca
rājansaṃgrāmam āścaryaṃ śṛṇu kīrtayato mama
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā yuddham avartata
- 2
भारद्वाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम्
अयोधयन्रणे पार्था द्रोणानीकं बिभित्सवः
bhāradvājaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam
ayodhayanraṇe pārthā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ
- 3
रक्षमाणाः स्वकं व्यूहं द्रोणस्यापि च सैनिकाः
अयोधयन्रणे पार्थान्प्रार्थयन्तो महद्यशः
rakṣamāṇāḥ svakaṃ vyūhaṃ droṇasyāpi ca sainikāḥ
ayodhayanraṇe pārthānprārthayanto mahadyaśaḥ
- 4
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं दशभिः शरैः
आजघ्नतुः सुसंक्रुद्धौ तव पुत्रहितैषिणौ
vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ
ājaghnatuḥ susaṃkruddhau tava putrahitaiṣiṇau
- 5
विराटश्च महाराज तावुभौ समरे स्थितौ
पराक्रान्तौ पराक्रम्य योधयामास सानुगौ
virāṭaśca mahārāja tāvubhau samare sthitau
parākrāntau parākramya yodhayāmāsa sānugau
- 6
तेषां युद्धं समभवद्दारुणं शोणितोदकम्
सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
teṣāṃ yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ śoṇitodakam
siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane
- 7
बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर्महाबलः
आजघ्ने विशिखैस्तीक्ष्णैर्घोरैर्मर्मास्थिभेदिभिः
bāhlīkaṃ rabhasaṃ yuddhe yājñasenirmahābalaḥ
ājaghne viśikhaistīkṣṇairghorairmarmāsthibhedibhiḥ
- 8
बाह्लीको याज्ञसेनिं तु हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
आजघान भृशं क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः
bāhlīko yājñaseniṃ tu hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
ājaghāna bhṛśaṃ kruddho navabhirnataparvabhiḥ
- 9
तद्युद्धम् अभवद्घोरं शरशक्तिसमाकुलम्
भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्
tadyuddham abhavadghoraṃ śaraśaktisamākulam
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam
- 10
ताभ्यां तत्र शरैर्मुक्तैर् अन्तरिक्षं दिशस्तथा
अभवत्संवृतं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन
tābhyāṃ tatra śarairmuktair antarikṣaṃ diśastathā
abhavatsaṃvṛtaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃcana
- 11
शैब्यो गोवासनो युद्धे काश्यपुत्रं महारथम्
ससैन्यो योधयामास गजः प्रतिगजं यथा
śaibyo govāsano yuddhe kāśyaputraṃ mahāratham
sasainyo yodhayāmāsa gajaḥ pratigajaṃ yathā
- 12
बाह्लीकराजः संरब्धो द्रौपदेयान्महारथान्
मनः पञ्चेन्द्रियाणीव शुशुभे योधयन्रणे
bāhlīkarājaḥ saṃrabdho draupadeyānmahārathān
manaḥ pañcendriyāṇīva śuśubhe yodhayanraṇe
- 13
अयोधयंस्ते च भृशं तं शरौघैः समन्ततः
इन्द्रियार्था यथा देहं शश्वद्देहभृतां वर
ayodhayaṃste ca bhṛśaṃ taṃ śaraughaiḥ samantataḥ
indriyārthā yathā dehaṃ śaśvaddehabhṛtāṃ vara
- 14
वार्ष्णेयं सात्यकिं युद्धे पुत्रो दुःशासनस्तव
आजघ्ने सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः
vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ yuddhe putro duḥśāsanastava
ājaghne sāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥ
- 15
सो ऽतिविद्धो बलवता महेष्वासेन धन्विना
ईषन्मूर्छां जगामाशु सात्यकिः सत्यविक्रमः
so 'tividdho balavatā maheṣvāsena dhanvinā
īṣanmūrchāṃ jagāmāśu sātyakiḥ satyavikramaḥ
- 16
समाश्वस्तस्तु वार्ष्णेयस्तव पुत्रं महारथम्
विव्याध दशभिस्तूर्णं सायकैः कङ्कपत्रिभिः
samāśvastastu vārṣṇeyastava putraṃ mahāratham
vivyādha daśabhistūrṇaṃ sāyakaiḥ kaṅkapatribhiḥ
- 17
तावन्योन्यं दृढं विद्धावन्योन्यशरविक्षतौ
रेजतुः समरे राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ
tāvanyonyaṃ dṛḍhaṃ viddhāvanyonyaśaravikṣatau
rejatuḥ samare rājanpuṣpitāviva kiṃśukau
- 18
अलम्बुसस्तु संक्रुद्धः कुन्तिभोजशरार्दितः
अशोभत परं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुकः
alambusastu saṃkruddhaḥ kuntibhojaśarārditaḥ
aśobhata paraṃ lakṣmyā puṣpāḍhya iva kiṃśukaḥ
- 19
कुन्तिभोजं ततो रक्षो विद्ध्वा बहुभिर् आयसैः
अनदद्भैरवं नादं वाहिन्याः प्रमुखे तव
kuntibhojaṃ tato rakṣo viddhvā bahubhir āyasaiḥ
anadadbhairavaṃ nādaṃ vāhinyāḥ pramukhe tava
- 20
ततस्तौ समरे शूरौ योधयन्तौ परस्परम्
ददृशुः सर्वभूतानि शक्रजम्भौ यथा पुरा
tatastau samare śūrau yodhayantau parasparam
dadṛśuḥ sarvabhūtāni śakrajambhau yathā purā
- 21
शकुनिं रभसं युद्धे कृतवैरं च भारत
माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ शरैर् अर्दयतां मृधे
śakuniṃ rabhasaṃ yuddhe kṛtavairaṃ ca bhārata
mādrīputrau ca saṃrabdhau śarair ardayatāṃ mṛdhe
- 22
तन्मूलः स महाराज प्रावर्तत जनक्षयः
त्वया संजनितो ऽत्यर्थं कर्णेन च विवर्धितः
tanmūlaḥ sa mahārāja prāvartata janakṣayaḥ
tvayā saṃjanito 'tyarthaṃ karṇena ca vivardhitaḥ
- 23
उद्धुक्षितश्च पुत्रेण तव क्रोधहुताशनः
य इमां पृथिवीं राजन्दग्धुं सर्वां समुद्यतः
uddhukṣitaśca putreṇa tava krodhahutāśanaḥ
ya imāṃ pṛthivīṃ rājandagdhuṃ sarvāṃ samudyataḥ
- 24
शकुनिः पाण्डुपुत्राभ्यां कृतः स विमुखः शरैः
नाभ्यजानत कर्तव्यं युधि किंचित्पराक्रमम्
śakuniḥ pāṇḍuputrābhyāṃ kṛtaḥ sa vimukhaḥ śaraiḥ
nābhyajānata kartavyaṃ yudhi kiṃcitparākramam
- 25
विमुखं चैनम् आलोक्य माद्रीपुत्रौ महारथौ
ववर्षतुः पुनर्बाणैर्यथा मेघौ महागिरिम्
vimukhaṃ cainam ālokya mādrīputrau mahārathau
vavarṣatuḥ punarbāṇairyathā meghau mahāgirim
- 26
स वध्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः
सम्प्रायाज्जवनैर् अश्वैर्द्रोणानीकाय सौबलः
sa vadhyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
samprāyājjavanair aśvairdroṇānīkāya saubalaḥ
- 27
घटोत्कचस्तथा शूरं राक्षसं तम् अलायुधम्
अभ्ययाद्रभसं युद्धे वेगम् आस्थाय मध्यमम्
ghaṭotkacastathā śūraṃ rākṣasaṃ tam alāyudham
abhyayādrabhasaṃ yuddhe vegam āsthāya madhyamam
- 28
तयोर्युद्धं महाराज चित्ररूपम् इवाभवत्
यादृशं हि पुरा वृत्तं रामरावणयोर्मृधे
tayoryuddhaṃ mahārāja citrarūpam ivābhavat
yādṛśaṃ hi purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayormṛdhe
- 29
ततो युधिष्ठिरो राजा मद्रराजानम् आहवे
विद्ध्वा पञ्चाशता बाणैः पुनर्विव्याध सप्तभिः
tato yudhiṣṭhiro rājā madrarājānam āhave
viddhvā pañcāśatā bāṇaiḥ punarvivyādha saptabhiḥ
- 30
ततः प्रववृते युद्धं तयोर् अत्यद्भुतं नृप
यथा पूर्वं महद्युद्धं शम्बरामरराजयोः
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayor atyadbhutaṃ nṛpa
yathā pūrvaṃ mahadyuddhaṃ śambarāmararājayoḥ

