39 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
किं तस्यां मम सेनायां नासन्केचिन्महारथाः
ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन्नाप्यवारयन्
dhṛtarāṣṭra uvāca
kiṃ tasyāṃ mama senāyāṃ nāsankecinmahārathāḥ
ye tathā sātyakiṃ yāntaṃ naivāghnannāpyavārayan
- 2
एको हि समरे कर्म कृतवान्सत्यविक्रमः
शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव
eko hi samare karma kṛtavānsatyavikramaḥ
śakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣviva
- 3
अथ वा शून्यम् आसीत्तद्येन यातः स सात्यकिः
एको वै बहुलाः सेनाः प्रमृद्नन्पुरुषर्षभः
atha vā śūnyam āsīttadyena yātaḥ sa sātyakiḥ
eko vai bahulāḥ senāḥ pramṛdnanpuruṣarṣabhaḥ
- 4
कथं च युध्यमानानाम् अपक्रान्तो महात्मनाम्
एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय
kathaṃ ca yudhyamānānām apakrānto mahātmanām
eko bahūnāṃ śaineyastanmamācakṣva saṃjaya
- 5
संजय उवाच
राजन्सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान्
तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशो ऽभवत्
saṃjaya uvāca
rājansenāsamudyogo rathanāgāśvapattimān
tumulastava sainyānāṃ yugāntasadṛśo 'bhavat
- 6
आह्णिकेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद
नास्ति लोके समः कश्चित्समूह इति मे मतिः
āhṇikeṣu samūheṣu tava sainyasya mānada
nāsti loke samaḥ kaścitsamūha iti me matiḥ
- 7
तत्र देवाः स्म भाषन्ते चारणाश्च समागताः
एतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले
tatra devāḥ sma bhāṣante cāraṇāśca samāgatāḥ
etadantāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale
- 8
न चैव तादृशः कश्चिद्व्यूह आसीद्विशां पते
यादृग्जयद्रथवधे द्रोणेन विहितो ऽभवत्
na caiva tādṛśaḥ kaścidvyūha āsīdviśāṃ pate
yādṛgjayadrathavadhe droṇena vihito 'bhavat
- 9
चण्डवाताभिपन्नानां समुद्राणाम् इव स्वनः
रणे ऽभवद्बलौघानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम्
caṇḍavātābhipannānāṃ samudrāṇām iva svanaḥ
raṇe 'bhavadbalaughānām anyonyam abhidhāvatām
- 10
पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्नरोत्तम
त्वद्बले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च
pārthivānāṃ sametānāṃ bahūnyāsannarottama
tvadbale pāṇḍavānāṃ ca sahasrāṇi śatāni ca
- 11
संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम्
तत्रासीत्सुमहाञ्शब्दस्तुमुलो लोमहर्षणः
saṃrabdhānāṃ pravīrāṇāṃ samare dṛḍhakarmaṇām
tatrāsītsumahāñśabdastumulo lomaharṣaṇaḥ
- 12
अथाक्रन्दद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिष
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः
athākrandadbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca māriṣa
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca pāṇḍavaḥ
- 13
आगच्छत प्रहरत बलवत्परिधावत
प्रविष्टावरिसेनां हि वीरौ माधवपाण्डवौ
āgacchata praharata balavatparidhāvata
praviṣṭāvarisenāṃ hi vīrau mādhavapāṇḍavau
- 14
यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं प्रति
तथा प्रकुरुत क्षिप्रम् इति सैन्यान्यचोदयत्
तयोर् अभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर्वयं जिताः
yathā sukhena gacchetāṃ jayadrathavadhaṃ prati
tathā prakuruta kṣipram iti sainyānyacodayat
tayor abhāve kuravaḥ kṛtārthāḥ syurvayaṃ jitāḥ
- 15
ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णम् एव बलार्णवम्
क्षोभयध्वं महावेगाः पवनाः सागरं यथा
te yūyaṃ sahitā bhūtvā tūrṇam eva balārṇavam
kṣobhayadhvaṃ mahāvegāḥ pavanāḥ sāgaraṃ yathā
- 16
भीमसेनेन ते राजन्पाञ्चाल्येन च चोदिताः
आजघ्नुः कौरवान्संख्ये त्यक्त्वासून् आत्मनः प्रियान्
bhīmasenena te rājanpāñcālyena ca coditāḥ
ājaghnuḥ kauravānsaṃkhye tyaktvāsūn ātmanaḥ priyān
- 17
इच्छन्तो निधनं युद्धे शस्त्रैर् उत्तमतेजसः
स्वर्गार्थं मित्रकार्यार्थं नाभ्यरक्षन्त जीवितम्
icchanto nidhanaṃ yuddhe śastrair uttamatejasaḥ
svargārthaṃ mitrakāryārthaṃ nābhyarakṣanta jīvitam
- 18
तथैव तावका राजन्प्रार्थयन्तो महद्यशः
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवोपतस्थिरे
tathaiva tāvakā rājanprārthayanto mahadyaśaḥ
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yuddhāyaivopatasthire
- 19
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये
हत्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्सात्यकिर् अर्जुनम्
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye
hatvā sarvāṇi sainyāni prāyātsātyakir arjunam
- 20
कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविचित्रिताः
दृष्टीः संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः
kavacānāṃ prabhāstatra sūryaraśmivicitritāḥ
dṛṣṭīḥ saṃkhye sainikānāṃ pratijaghnuḥ samantataḥ
- 21
तथा प्रयतमानेषु पाण्डवेयेषु निर्भयः
दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद्बलम्
tathā prayatamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ
duryodhano mahārāja vyagāhata mahadbalam
- 22
स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत
अभवत्सर्वसैन्यानाम् अभावकरणो महान्
sa saṃnipātastumulasteṣāṃ tasya ca bhārata
abhavatsarvasainyānām abhāvakaraṇo mahān
- 23
धृतराष्ट्र उवाच
तथा गतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम्
कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
tathā gateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam
kaccidduryodhanaḥ sūta nākārṣītpṛṣṭhato raṇam
- 24
एकस्य च बहूनां च संनिपातो महाहवे
विशेषतो नृपतिना विषमः प्रतिभाति मे
ekasya ca bahūnāṃ ca saṃnipāto mahāhave
viśeṣato nṛpatinā viṣamaḥ pratibhāti me
- 25
सो ऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वरः
एको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः
so 'tyantasukhasaṃvṛddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥ
eko bahūnsamāsādya kaccinnāsītparāṅmukhaḥ
- 26
संजय उवाच
राजन्संग्रामम् आश्चर्यं तव पुत्रस्य भारत
एकस्य च बहूनां च शृणुष्व गदतो ऽद्भुतम्
saṃjaya uvāca
rājansaṃgrāmam āścaryaṃ tava putrasya bhārata
ekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇuṣva gadato 'dbhutam
- 27
दुर्योधनेन सहसा पाण्डवी पृतना रणे
नलिनी द्विरदेनेव समन्ताद्विप्रलोडिता
duryodhanena sahasā pāṇḍavī pṛtanā raṇe
nalinī dviradeneva samantādvipraloḍitā
- 28
तथा सेनां कृतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण कौरव
भीमसेनपुरोगास्तं पाञ्चालाः समुपाद्रवन्
tathā senāṃ kṛtāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa kaurava
bhīmasenapurogāstaṃ pāñcālāḥ samupādravan
- 29
स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिः
विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम्
sa bhīmasenaṃ daśabhirmādrīputrau tribhistribhiḥ
virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam
- 30
धृष्टद्युम्नं च विंशत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः
केकयान्दशभिर्विद्ध्वा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः
dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ
kekayāndaśabhirviddhvā draupadeyāṃstribhistribhiḥ

