39 shlokas
- 1
संजय उवाच
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस्तत्र महारथाः
अप्रियं वा प्रियं वापि महाराज धनंजयम्
saṃjaya uvāca
arjunasya vacaḥ śrutvā nocustatra mahārathāḥ
apriyaṃ vā priyaṃ vāpi mahārāja dhanaṃjayam
- 2
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनो ऽभ्यभाषत
उत्स्मयन्न् इव कौन्तेयम् अर्जुनं भरतर्षभ
tataḥ kruddho mahābāhurbhīmaseno 'bhyabhāṣata
utsmayann iva kaunteyam arjunaṃ bharatarṣabha
- 3
मुनिर्यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम्
न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मणः संशितव्रतः
muniryathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṃhitam
nyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ
- 4
क्षतात्त्राता क्षताज्जीवन्क्षान्तस्त्रिष्वपि साधुषु
क्षत्रियः क्षितिम् आप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियम्
kṣatāttrātā kṣatājjīvankṣāntastriṣvapi sādhuṣu
kṣatriyaḥ kṣitim āpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyam
- 5
स भवान्क्षत्रियगुणैर्युक्तः सर्वैः कुलोद्वहः
अविपश्चिद्यथा वाक्यं व्याहरन्नाद्य शोभसे
sa bhavānkṣatriyaguṇairyuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ
avipaścidyathā vākyaṃ vyāharannādya śobhase
- 6
पराक्रमस्ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेः
न चातिवर्तसे धर्मं वेलाम् इव महोदधिः
parākramaste kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ
na cātivartase dharmaṃ velām iva mahodadhiḥ
- 7
न पूजयेत्त्वा को ऽन्वद्य यत्त्रयोदशवार्षिकम्
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्मम् एवाभिकाङ्क्षसे
na pūjayettvā ko 'nvadya yattrayodaśavārṣikam
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmam evābhikāṅkṣase
- 8
दिष्ट्या तात मनस्ते ऽद्य स्वधर्मम् अनुवर्तते
आनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततम् अच्युत
diṣṭyā tāta manaste 'dya svadharmam anuvartate
ānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatam acyuta
- 9
यत्तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यम् अधर्मतः
द्रौपदी च परामृष्टा सभाम् आनीय शत्रुभिः
yattu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyam adharmataḥ
draupadī ca parāmṛṣṭā sabhām ānīya śatrubhiḥ
- 10
वनं प्रव्राजिताश्चास्म वल्कलाजिनवाससः
अनर्हमाणास्तं भावं त्रयोदश समाः परैः
vanaṃ pravrājitāścāsma valkalājinavāsasaḥ
anarhamāṇāstaṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ
- 11
एतान्यमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयानघ
क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वम् एतद् अनुष्ठितम्
etānyamarṣasthānāni marṣitāni tvayānagha
kṣatradharmaprasaktena sarvam etad anuṣṭhitam
- 12
तम् अधर्मम् अपाक्रष्टुम् आरब्धः सहितस्त्वया
सानुबन्धान्हनिष्यामि क्षुद्रान्राज्यहरान् अहम्
tam adharmam apākraṣṭum ārabdhaḥ sahitastvayā
sānubandhānhaniṣyāmi kṣudrānrājyaharān aham
- 13
त्वया तु कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम्
घटामश्च यथाशक्ति त्वं तु नो ऽद्य जुगुप्ससे
tvayā tu kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayam
ghaṭāmaśca yathāśakti tvaṃ tu no 'dya jugupsase
- 14
स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्या वचनम् एव ते
भयार्दितानाम् अस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि
svadharmaṃ necchase jñātuṃ mithyā vacanam eva te
bhayārditānām asmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi
- 15
वपन्व्रणे क्षारम् इव क्षतानां शत्रुकर्शन
विदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम्
vapanvraṇe kṣāram iva kṣatānāṃ śatrukarśana
vidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam
- 16
अधर्मम् एतद्विपुलं धार्मिकः सन्न बुध्यसे
यत्त्वम् आत्मानम् अस्मांश्च प्रशंस्यान्न प्रशंससि
यः कलां षोडशीं त्वत्तो नार्हते तं प्रशंससि
adharmam etadvipulaṃ dhārmikaḥ sanna budhyase
yattvam ātmānam asmāṃśca praśaṃsyānna praśaṃsasi
yaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ tvatto nārhate taṃ praśaṃsasi
- 17
स्वयम् एवात्मनो वक्तुं न युक्तं गुणसंस्तवम्
दारयेयं महीं क्रोधाद्विकिरेयं च पर्वतान्
svayam evātmano vaktuṃ na yuktaṃ guṇasaṃstavam
dārayeyaṃ mahīṃ krodhādvikireyaṃ ca parvatān
- 18
आविध्य च गदां गुर्वीं भीमां काञ्चनमालिनीम्
गिरिप्रकाशान्क्षितिजान्भञ्जेयम् अनिलो यथा
āvidhya ca gadāṃ gurvīṃ bhīmāṃ kāñcanamālinīm
giriprakāśānkṣitijānbhañjeyam anilo yathā
- 19
स त्वम् एवंविधं जानन्भ्रातरं मां नरर्षभ
द्रोणपुत्राद्भयं कर्तुं नार्हस्यमितविक्रम
sa tvam evaṃvidhaṃ jānanbhrātaraṃ māṃ nararṣabha
droṇaputrādbhayaṃ kartuṃ nārhasyamitavikrama
- 20
अथ वा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैर्नरर्षभैः
अहम् एनं गदापाणिर्जेष्याम्येको महाहवे
atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvairnararṣabhaiḥ
aham enaṃ gadāpāṇirjeṣyāmyeko mahāhave
- 21
ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थम् अथाब्रवीत्
संक्रुद्धम् इव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुं हरिः
tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārtham athābravīt
saṃkruddham iva nardantaṃ hiraṇyakaśipuṃ hariḥ
- 22
बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम्
याजनाध्यापने दानं तथा यज्ञप्रतिग्रहौ
bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇām
yājanādhyāpane dānaṃ tathā yajñapratigrahau
- 23
षष्ठम् अध्ययनं नाम तेषां कस्मिन्प्रतिष्ठितः
हतो द्रोणो मया यत्तत्किं मां पार्थ विगर्हसे
ṣaṣṭham adhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasminpratiṣṭhitaḥ
hato droṇo mayā yattatkiṃ māṃ pārtha vigarhase
- 24
अपक्रान्तः स्वधर्माच्च क्षत्रधर्मम् उपाश्रितः
अमानुषेण हन्त्यस्मान् अस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्
apakrāntaḥ svadharmācca kṣatradharmam upāśritaḥ
amānuṣeṇa hantyasmān astreṇa kṣudrakarmakṛt
- 25
तथा मायां प्रयुञ्जानम् असह्यं ब्राह्मणब्रुवम्
माययैव निहन्याद्यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्
tathā māyāṃ prayuñjānam asahyaṃ brāhmaṇabruvam
māyayaiva nihanyādyo na yuktaṃ pārtha tatra kim
- 26
तस्मिंस्तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा
कुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते
tasmiṃstathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā
kurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate
- 27
न चाद्भुतम् इदं मन्ये यद्द्रौणिः शुद्धगर्जया
घातयिष्यति कौरव्यान्परित्रातुम् अशक्नुवन्
na cādbhutam idaṃ manye yaddrauṇiḥ śuddhagarjayā
ghātayiṣyati kauravyānparitrātum aśaknuvan
- 28
यच्च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम्
तदर्थम् अहम् उत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतो ऽनलात्
yacca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam
tadartham aham utpannaḥ pāñcālyasya suto 'nalāt
- 29
यस्य कार्यम् अकार्यं वा युध्यतः स्यात्समं रणे
तं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनंजय
yasya kāryam akāryaṃ vā yudhyataḥ syātsamaṃ raṇe
taṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanaṃjaya
- 30
यो ह्यनस्त्रविदो हन्याद्ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्छितः
सर्वोपायैर्न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम
yo hyanastravido hanyādbrahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥ
sarvopāyairna sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama

