52 shlokas
- 1
संजय उवाच
ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि
संध्यागतं सहस्रांशुम् आदित्यम् उपतस्थिरे
saṃjaya uvāca
te tathaiva mahārāja daṃśitā raṇamūrdhani
saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum ādityam upatasthire
- 2
उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे
प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धम् अवर्तत
udite tu sahasrāṃśau taptakāñcanasaprabhe
prakāśiteṣu lokeṣu punaryuddham avartata
- 3
द्वंद्वानि यानि तत्रासन्संसक्तानि पुरोदयात्
तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत
dvaṃdvāni yāni tatrāsansaṃsaktāni purodayāt
tānyevābhyudite sūrye samasajjanta bhārata
- 4
रथैर्हया हयैर्नागाः पादाताश्चापि कुञ्जरैः
हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः
संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः संन्यपतन्रणे
rathairhayā hayairnāgāḥ pādātāścāpi kuñjaraiḥ
hayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāśca padātibhiḥ
saṃsaktāśca viyuktāśca yodhāḥ saṃnyapatanraṇe
- 5
ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा
क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवो ऽभवन्
te rātrau kṛtakarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasā
kṣutpipāsāparītāṅgā visaṃjñā bahavo 'bhavan
- 6
शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम्
विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्
śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ kuñjarāṇāṃ ca garjatām
visphāritavikṛṣṭānāṃ kārmukāṇāṃ ca kūjatām
- 7
शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभ
द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम्
śabdaḥ samabhavadrājandivispṛgbharatarṣabha
dravatāṃ ca padātīnāṃ śastrāṇāṃ vinipātyatām
- 8
हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम्
क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत्
hayānāṃ heṣatāṃ caiva rathānāṃ ca nivartatām
krośatāṃ garjatāṃ caiva tadāsīttumulaṃ mahat
- 9
विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्याम् अगच्छन्महास्वनः
नानायुधनिकृत्तानां चेष्टताम् आतुरः स्वनः
vivṛddhastumulaḥ śabdo dyām agacchanmahāsvanaḥ
nānāyudhanikṛttānāṃ ceṣṭatām āturaḥ svanaḥ
- 10
भूमावश्रूयत महांस्तदासीत्कृपणं महत्
पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम्
bhūmāvaśrūyata mahāṃstadāsītkṛpaṇaṃ mahat
patatāṃ patitānāṃ ca pattyaśvarathahastinām
- 11
तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः
स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वे परांश्च परान्परे
teṣu sarveṣvanīkeṣu vyatiṣakteṣvanekaśaḥ
sve svāñjaghnuḥ pare svāṃśca sve parāṃśca parānpare
- 12
वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च
असयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव
vīrabāhuvisṛṣṭāśca yodheṣu ca gajeṣu ca
asayaḥ pratyadṛśyanta vāsasāṃ nejaneṣviva
- 13
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः
स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यताम् इव
udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ
sa eva śabdastadrūpo vāsasāṃ nijyatām iva
- 14
अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरैः सपरश्वधैः
निकृष्टयुद्धं संसक्तं महद् आसीत्सुदारुणम्
ardhāsibhistathā khaḍgaistomaraiḥ saparaśvadhaiḥ
nikṛṣṭayuddhaṃ saṃsaktaṃ mahad āsītsudāruṇam
- 15
गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्
शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णां मांसशोणितकर्दमाम्
gajāśvakāyaprabhavāṃ naradehapravāhinīm
śastramatsyasusampūrṇāṃ māṃsaśoṇitakardamām
- 16
आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम्
नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकप्रवाहिनीम्
ārtanādasvanavatīṃ patākāvastraphenilām
nadīṃ prāvartayanvīrāḥ paralokapravāhinīm
- 17
शरशक्त्यर्दिताः क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः
विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनः
संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः
śaraśaktyarditāḥ klāntā rātrimūḍhālpacetasaḥ
viṣṭabhya sarvagātrāṇi vyatiṣṭhangajavājinaḥ
saṃśuṣkavadanā vīrāḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ
- 18
युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र प्रकाशितैः
क्रव्यादसंघैर् आकीर्णं मृतैर् अर्धमृतैर् अपि
नासीद्रथपथस्तत्र सर्वम् आयोधनं प्रति
yuddhopakaraṇaiścānyaistatra tatra prakāśitaiḥ
kravyādasaṃghair ākīrṇaṃ mṛtair ardhamṛtair api
nāsīdrathapathastatra sarvam āyodhanaṃ prati
- 19
मज्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्त्वम् आस्थाय वाजिनः
कथंचिद् अवहञ्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः
कुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः
majjatsu cakreṣu rathānsattvam āsthāya vājinaḥ
kathaṃcid avahañśrāntā vepamānāḥ śarārditāḥ
kulasattvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ
- 20
विह्वलं तत्समुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्
बलम् आसीत्तदा सर्वम् ऋते द्रोणार्जुनावुभौ
vihvalaṃ tatsamudbhrāntaṃ sabhayaṃ bhāratāturam
balam āsīttadā sarvam ṛte droṇārjunāvubhau
- 21
तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनम् एव च
तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम्
tāvevāstāṃ nilayanaṃ tāvārtāyanam eva ca
tāvevānye samāsādya jagmurvaivasvatakṣayam
- 22
आविग्नम् अभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम्
पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन
āvignam abhavatsarvaṃ kauravāṇāṃ mahadbalam
pāñcālānāṃ ca saṃsaktaṃ na prājñāyata kiṃcana
- 23
अन्तकाक्रीडसदृशे भीरूणां भयवर्धने
पृथिव्यां राजवंशानाम् उत्थिते महति क्षये
antakākrīḍasadṛśe bhīrūṇāṃ bhayavardhane
pṛthivyāṃ rājavaṃśānām utthite mahati kṣaye
- 24
न तत्र कर्णं न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम्
न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम्
na tatra karṇaṃ na droṇaṃ nārjunaṃ na yudhiṣṭhiram
na bhīmasenaṃ na yamau na pāñcālyaṃ na sātyakim
- 25
न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ
न कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणम् एव च
na ca duḥśāsanaṃ drauṇiṃ na duryodhanasaubalau
na kṛpaṃ madrarājaṃ vā kṛtavarmāṇam eva ca
- 26
न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा
पश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसावृतान्
na cānyānnaiva cātmānaṃ na kṣitiṃ na diśastathā
paśyāma rājansaṃsaktānsainyena rajasāvṛtān
- 27
संभ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते
द्वितीयाम् इव सम्प्राप्ताम् अमन्यन्त निशां तदा
saṃbhrānte tumule ghore rajomeghe samutthite
dvitīyām iva samprāptām amanyanta niśāṃ tadā
- 28
न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः
न दिशो न दिवं नोर्वीं न समं विषमं तथा
na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥ
na diśo na divaṃ norvīṃ na samaṃ viṣamaṃ tathā
- 29
हस्तसंस्पर्शम् आपन्नान्परान्वाप्यथ वा स्वकान्
न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः
hastasaṃsparśam āpannānparānvāpyatha vā svakān
nyapātayaṃstadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ
- 30
उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च
प्रशशाम रजो भौमं शीघ्रत्वाद् अनिलस्य च
uddhūtatvāttu rajasaḥ prasekācchoṇitasya ca
praśaśāma rajo bhaumaṃ śīghratvād anilasya ca

