159 shlokas
- 1
संजय उवाच
तस्मिंस्तथा वर्तमाने नराश्वगजसंक्षये
दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नम् अयोधयत्
saṃjaya uvāca
tasmiṃstathā vartamāne narāśvagajasaṃkṣaye
duḥśāsano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat
- 2
स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः
अमर्षात्तव पुत्रस्य शरैर्वाहान् अवाकिरत्
sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ
amarṣāttava putrasya śarairvāhān avākirat
- 3
क्षणेन स रथस्तस्य सध्वजः सहसारथिः
नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश्चितः
kṣaṇena sa rathastasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ
nādṛśyata mahārāja pārṣatasya śaraiścitaḥ
- 4
दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः
नाशकत्प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः
duḥśāsanastu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ
nāśakatpramukhe sthātuṃ śarajālaprapīḍitaḥ
- 5
स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षतः
किरञ्शरसहस्राणि द्रोणम् एवाभ्ययाद्रणे
sa tu duḥśāsanaṃ bāṇairvimukhīkṛtya pārṣataḥ
kirañśarasahasrāṇi droṇam evābhyayādraṇe
- 6
प्रत्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा तदन्तरम्
सोदर्याणां त्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन्
pratyapadyata hārdikyaḥ kṛtavarmā tadantaram
sodaryāṇāṃ trayaścaiva ta enaṃ paryavārayan
- 7
तं यमौ पृष्ठतो ऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ
द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानम् इवानलम्
taṃ yamau pṛṣṭhato 'nvaitāṃ rakṣantau puruṣarṣabhau
droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dīpyamānam ivānalam
- 8
संप्रहारम् अकुर्वंस्ते सर्वे सप्त महारथाः
अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणम् अग्रतः
saṃprahāram akurvaṃste sarve sapta mahārathāḥ
amarṣitāḥ sattvavantaḥ kṛtvā maraṇam agrataḥ
- 9
शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन्स्वर्गपुरस्कृताः
आर्यं युद्धम् अकुर्वन्त परस्परजिगीषवः
śuddhātmānaḥ śuddhavṛttā rājansvargapuraskṛtāḥ
āryaṃ yuddham akurvanta parasparajigīṣavaḥ
- 10
शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिपाः
धर्मयुद्धम् अयुध्यन्त प्रेक्षन्तो गतिम् उत्तमाम्
śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipāḥ
dharmayuddham ayudhyanta prekṣanto gatim uttamām
- 11
न तत्रासीद् अधर्मिष्ठम् अशस्त्रं युद्धम् एव च
नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च वस्तकः
na tatrāsīd adharmiṣṭham aśastraṃ yuddham eva ca
nātra karṇī na nālīko na lipto na ca vastakaḥ
- 12
न सूची कपिशो नात्र न गवास्थिर्गजास्थिकः
इषुर् आसीन्न संश्लिष्टो न पूतिर्न च जिह्मगः
na sūcī kapiśo nātra na gavāsthirgajāsthikaḥ
iṣur āsīnna saṃśliṣṭo na pūtirna ca jihmagaḥ
- 13
ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन्
सुयुद्धेन परांल्लोकान् ईप्सन्तः कीर्तिम् एव च
ṛjūnyeva viśuddhāni sarve śastrāṇyadhārayan
suyuddhena parāṃllokān īpsantaḥ kīrtim eva ca
- 14
तदासीत्तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम्
चतुर्णां तव योधानां तैस्त्रिभिः पाण्डवैः सह
tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam
caturṇāṃ tava yodhānāṃ taistribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha
- 15
धृष्टद्युम्नस्तु तान्हित्वा तव राजन्रथर्षभान्
यमाभ्यां वारितान्दृष्ट्वा शीघ्रास्त्रो द्रोणम् अभ्ययात्
dhṛṣṭadyumnastu tānhitvā tava rājanratharṣabhān
yamābhyāṃ vāritāndṛṣṭvā śīghrāstro droṇam abhyayāt
- 16
निवारितास्तु ते वीरास्तयोः पुरुषसिंहयोः
समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोर् इव
nivāritāstu te vīrāstayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayor iva
- 17
द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुंगवौ
समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नो ऽभ्यवर्तत
dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamau sārdhaṃ rathābhyāṃ rathapuṃgavau
samāsaktau tato droṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'bhyavartata
- 18
दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम्
यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरम् उपाद्रवत्
dṛṣṭvā droṇāya pāñcālyaṃ vrajantaṃ yuddhadurmadam
yamābhyāṃ tāṃśca saṃsaktāṃstadantaram upādravat
- 19
दुर्योधनो महाराज किरञ्शोणितभोजनान्
तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनर् एवाभ्यवर्तत
duryodhano mahārāja kirañśoṇitabhojanān
taṃ sātyakiḥ śīghrataraṃ punar evābhyavartata
- 20
तौ परस्परम् आसाद्य समीपे कुरुमाधवौ
हसमानौ नृशार्दूलावभीतौ समगच्छताम्
tau parasparam āsādya samīpe kurumādhavau
hasamānau nṛśārdūlāvabhītau samagacchatām
- 21
बाल्ये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ
अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च हसमानौ पुनः पुनः
bālye vṛttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau
anyonyaṃ prekṣamāṇau ca hasamānau punaḥ punaḥ
- 22
अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं प्रत्यभाषत
प्रियं सखायं सततं गर्हयन्वृत्तम् आत्मनः
atha duryodhano rājā sātyakiṃ pratyabhāṣata
priyaṃ sakhāyaṃ satataṃ garhayanvṛttam ātmanaḥ
- 23
धिक्क्रोधं धिक्सखे लोभं धिङ्मोहं धिग् अमर्षितम्
धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलम् औरसम्
dhikkrodhaṃ dhiksakhe lobhaṃ dhiṅmohaṃ dhig amarṣitam
dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam
- 24
यत्त्वं माम् अभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुंगव
त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव
yattvaṃ mām abhisaṃdhatse tvāṃ cāhaṃ śinipuṃgava
tvaṃ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṃ ca sadā tava
- 25
स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ
तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नौ रणाजिरे
किम् अन्यत्क्रोधलोभाभ्यां युध्यामि त्वाद्य सात्वत
smarāmi tāni sarvāṇi bālye vṛttāni yāni nau
tāni sarvāṇi jīrṇāni sāṃprataṃ nau raṇājire
kim anyatkrodhalobhābhyāṃ yudhyāmi tvādya sātvata
- 26
तं तथावादिनं राजन्सात्यकिः प्रत्यभाषत
प्रहसन्विशिखांस्तीक्ष्णान् उद्यम्य परमास्त्रवित्
taṃ tathāvādinaṃ rājansātyakiḥ pratyabhāṣata
prahasanviśikhāṃstīkṣṇān udyamya paramāstravit
- 27
नेयं सभा राजपुत्र न चाचार्यनिवेशनम्
यत्र क्रीडितम् अस्माभिस्तदा राजन्समागतैः
neyaṃ sabhā rājaputra na cācāryaniveśanam
yatra krīḍitam asmābhistadā rājansamāgataiḥ
- 28
दुर्योधन उवाच
क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुंगव
क्व च युद्धम् इदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः
duryodhana uvāca
kva sā krīḍā gatāsmākaṃ bālye vai śinipuṃgava
kva ca yuddham idaṃ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ
- 29
किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया
यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात्समागताः
kiṃ nu no vidyate kṛtyaṃ dhanena dhanalipsayā
yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhātsamāgatāḥ
- 30
संजय उवाच
तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवो ऽब्रवीत्
एवंवृत्तं सदा क्षत्रं यद्धन्तीह गुरून् अपि
saṃjaya uvāca
taṃ tathāvādinaṃ tatra rājānaṃ mādhavo 'bravīt
evaṃvṛttaṃ sadā kṣatraṃ yaddhantīha gurūn api

