105 shlokas
- 1
संजय उवाच
व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः
सुदूरम् अन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः
saṃjaya uvāca
vyūheṣvāloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatastataḥ
sudūram anvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ
- 2
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे
प्रक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत
vartamāne tathā raudre saṃgrāme lomaharṣaṇe
prakṣaye jagatastīvre yugānta iva bhārata
- 3
द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः
पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु
droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhurmuhuḥ
pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu
- 4
नापश्यच्छरणं किंचिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः
चिन्तयामास राजेन्द्र कथम् एतद्भविष्यति
nāpaśyaccharaṇaṃ kiṃciddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
cintayāmāsa rājendra katham etadbhaviṣyati
- 5
तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया
युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम्
tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididṛkṣayā
yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṃ na mādhavam
- 6
सो ऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्
गाण्डीवस्य च निर्घोषम् अशृण्वन्व्यथितेन्द्रियः
so 'paśyannaraśārdūlaṃ vānararṣabhalakṣaṇam
gāṇḍīvasya ca nirghoṣam aśṛṇvanvyathitendriyaḥ
- 7
अपश्यन्सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्
चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः
नाध्यगच्छत्तदा शान्तिं तावपश्यन्नरर्षभौ
apaśyansātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ ratham
cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
nādhyagacchattadā śāntiṃ tāvapaśyannararṣabhau
- 8
लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्धर्मराजो महायशाः
अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति
lokopakrośabhīrutvāddharmarājo mahāyaśāḥ
acintayanmahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati
- 9
पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणे
शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणाम् अभयंकरः
padavīṃ preṣitaścaiva phalgunasya mayā raṇe
śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ
- 10
तद् इदं ह्येकम् एवासीद्द्विधा जातं ममाद्य वै
सात्यकिश्च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः
tad idaṃ hyekam evāsīddvidhā jātaṃ mamādya vai
sātyakiśca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ
- 11
सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्
सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्
sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam
sātvatasyāpi kaṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam
- 12
करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुर् अन्वेषणं यदि
युयुधानम् अनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति
kariṣyāmi prayatnena bhrātur anveṣaṇaṃ yadi
yuyudhānam ananviṣya loko māṃ garhayiṣyati
- 13
भ्रातुर् अन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्
bhrātur anveṣaṇaṃ kṛtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
parityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam
- 14
लोकापवादभीरुत्वात्सो ऽहं पार्थं वृकोदरम्
पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः
lokāpavādabhīrutvātso 'haṃ pārthaṃ vṛkodaram
padavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ
- 15
यथैव च मम प्रीतिर् अर्जुने शत्रुसूदने
तथैव वृष्णिवीरे ऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे
yathaiva ca mama prītir arjune śatrusūdane
tathaiva vṛṣṇivīre 'pi sātvate yuddhadurmade
- 16
अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः
स तु मित्रोपरोधेन गौरवाच्च महाबलः
प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा
atibhāre niyuktaśca mayā śaineyanandanaḥ
sa tu mitroparodhena gauravācca mahābalaḥ
praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā
- 17
असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणाम् अनिवर्तिनाम्
मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता
asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇām anivartinām
mithaḥ saṃyudhyamānānāṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā
- 18
प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चित्य बहुधा हि मे
तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः
गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ
prāptakālaṃ subalavanniścitya bahudhā hi me
tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ
gamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau
- 19
न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचन
शक्तो ह्येष रणे यत्तान्पृथिव्यां सर्वधन्विनः
स्वबाहुबलम् आस्थाय प्रतिव्यूहितुम् अञ्जसा
na cāpyasahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiṃcana
śakto hyeṣa raṇe yattānpṛthivyāṃ sarvadhanvinaḥ
svabāhubalam āsthāya prativyūhitum añjasā
- 20
यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः
वनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः
yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥ
vanavāsānnivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ
- 21
इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे
सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ
ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇḍave
sanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau
- 22
कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ
रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ
kāmaṃ tvaśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunau
rakṣitau vāsudevena svayaṃ cāstraviśāradau
- 23
अवश्यं तु मया कार्यम् आत्मनः शोकनाशनम्
तस्माद्भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्
ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति
avaśyaṃ tu mayā kāryam ātmanaḥ śokanāśanam
tasmādbhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam
tataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati
- 24
एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
यन्तारम् अब्रवीद्राजन्भीमं प्रति नयस्व माम्
evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
yantāram abravīdrājanbhīmaṃ prati nayasva mām
- 25
धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदः
रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकम् उपानयत्
dharmarājavacaḥ śrutvā sārathirhayakovidaḥ
rathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikam upānayat
- 26
भीमसेनम् अनुप्राप्य प्राप्तकालम् अनुस्मरन्
कश्मलं प्राविशद्राजा बहु तत्र समादिशन्
bhīmasenam anuprāpya prāptakālam anusmaran
kaśmalaṃ prāviśadrājā bahu tatra samādiśan
- 27
यः सदेवान्सगन्धर्वान्दैत्यांश्चैकरथो ऽजयत्
तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते
yaḥ sadevānsagandharvāndaityāṃścaikaratho 'jayat
tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te
- 28
ततो ऽब्रवीद्धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्
नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलम् ईदृशम्
tato 'bravīddharmarājaṃ bhīmasenastathāgatam
naivādrākṣaṃ na cāśrauṣaṃ tava kaśmalam īdṛśam
- 29
पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान्गतिर् अभूद्धि नः
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते
purā hi duḥkhadīrṇānāṃ bhavāngatir abhūddhi naḥ
uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te
- 30
न ह्यसाध्यम् अकार्यं वा विद्यते मम मानद
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः
na hyasādhyam akāryaṃ vā vidyate mama mānada
ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

