94 shlokas
- 1
संजय उवाच
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः
न्यवारयद् अमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया
saṃjaya uvāca
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ
nyavārayad ameyātmā droṇaputravadhepsayā
- 2
ततस्ते सैनिका राजन्नैव तत्रावतस्थिरे
संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च
tataste sainikā rājannaiva tatrāvatasthire
saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca
- 3
एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सह
मत्स्यैर् अन्यैश्च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत
eka eva tu bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha
matsyair anyaiśca saṃdhāya kauravaiḥ saṃnyavartata
- 4
ततो द्रुतम् अतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम्
सव्यसाची महेष्वासम् अश्वत्थामानम् अब्रवीत्
tato drutam atikramya siṃhalāṅgūlaketanam
savyasācī maheṣvāsam aśvatthāmānam abravīt
- 5
या शक्तिर्यच्च ते वीर्यं यज्ज्ञानं यच्च पौरुषम्
धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषो ऽस्मासु यश्च ते
यच्च भूयो ऽस्ति तेजस्तत्परमं मम दर्शय
yā śaktiryacca te vīryaṃ yajjñānaṃ yacca pauruṣam
dhārtarāṣṭreṣu yā prītiḥ pradveṣo 'smāsu yaśca te
yacca bhūyo 'sti tejastatparamaṃ mama darśaya
- 6
स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः
कालानलसमप्रख्यो द्विषताम् अन्तको युधि
समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्
sa eva droṇahantā te darpaṃ bhetsyati pārṣataḥ
kālānalasamaprakhyo dviṣatām antako yudhi
samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam
- 7
धृतराष्ट्र उवाच
आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजय
प्रीतिर्धनंजये चास्य प्रियश्चापि स वासवेः
dhṛtarāṣṭra uvāca
ācāryaputro mānārho balavāṃścāpi saṃjaya
prītirdhanaṃjaye cāsya priyaścāpi sa vāsaveḥ
- 8
न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषम् ईदृशम्
अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षम् अब्रवीत्
na bhūtapūrvaṃ bībhatsorvākyaṃ paruṣam īdṛśam
atha kasmātsa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣam abravīt
- 9
संजय उवाच
युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे
इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने
saṃjaya uvāca
yuvarāje hate caiva vṛddhakṣatre ca paurave
iṣvastravidhisampanne mālave ca sudarśane
- 10
धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते
युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते
dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājite
yudhiṣṭhirasya tairvākyairmarmaṇyapi ca ghaṭṭite
- 11
अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो
अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युर् अजायत
antarbhede ca saṃjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho
abhūtapūrvo bībhatsorduḥkhānmanyur ajāyata
- 12
तस्माद् अनर्हम् अश्लीलम् अप्रियं द्रौणिम् उक्तवान्
मान्यम् आचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा
tasmād anarham aślīlam apriyaṃ drauṇim uktavān
mānyam ācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣo yathā
- 13
एवम् उक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप
पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिरा
द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः
evam uktaḥ śvasankrodhānmaheṣvāsatamo nṛpa
pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmaghnayā girā
drauṇiścukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ
- 14
स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान्
देवैर् अपि सुदुर्धर्षम् अस्त्रम् आग्नेयम् आददे
sa tu yatto rathe sthitvā vāryupaspṛśya vīryavān
devair api sudurdharṣam astram āgneyam ādade
- 15
दृश्यादृश्यान् अरिगणान् उद्दिश्याचार्यनन्दनः
सो ऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूमम् इव पावकम्
सर्वतः क्रोधम् आविश्य चिक्षेप परवीरहा
dṛśyādṛśyān arigaṇān uddiśyācāryanandanaḥ
so 'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmam iva pāvakam
sarvataḥ krodham āviśya cikṣepa paravīrahā
- 16
ततस्तुमुलम् आकाशे शरवर्षम् अजायत
ववुश्च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च
tatastumulam ākāśe śaravarṣam ajāyata
vavuśca śiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca
- 17
चुक्रुशुर्दानवाश्चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम्
रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदाम्बरे
cukruśurdānavāścāpi dikṣu sarvāsu bhairavam
rudhiraṃ cāpi varṣanto vinedustoyadāmbare
- 18
पक्षिणः पशवो गावो मुनयश्चापि सुव्रताः
परमं प्रयतात्मानो न शान्तिम् उपलेभिरे
pakṣiṇaḥ paśavo gāvo munayaścāpi suvratāḥ
paramaṃ prayatātmāno na śāntim upalebhire
- 19
भ्रान्तसर्वमहाभूतम् आवर्जितदिवाकरम्
त्रैलोक्यम् अभिसंतप्तं ज्वराविष्टम् इवातुरम्
bhrāntasarvamahābhūtam āvarjitadivākaram
trailokyam abhisaṃtaptaṃ jvarāviṣṭam ivāturam
- 20
शरतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा
निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः
śaratejo'bhisaṃtaptā nāgā bhūmiśayāstathā
niḥśvasantaḥ samutpetustejo ghoraṃ mumukṣavaḥ
- 21
जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत
न शान्तिम् उपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः
jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhārata
na śāntim upajagmurhi tapyamānairjalāśayaiḥ
- 22
दिशः खं प्रदिशश्चैव भुवं च शरवृष्टयः
उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः
diśaḥ khaṃ pradiśaścaiva bhuvaṃ ca śaravṛṣṭayaḥ
uccāvacā nipeturvai garuḍānilaraṃhasaḥ
- 23
तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः
प्रदग्धाः शत्रवः पेतुर् अग्निदग्धा इव द्रुमाः
taiḥ śarairdroṇaputrasya vajravegasamāhitaiḥ
pradagdhāḥ śatravaḥ petur agnidagdhā iva drumāḥ
- 24
दह्यमाना महानागाः पेतुर् उर्व्यां समन्ततः
नदन्तो भैरवान्नादाञ्जलदोपमनिस्वनान्
dahyamānā mahānāgāḥ petur urvyāṃ samantataḥ
nadanto bhairavānnādāñjaladopamanisvanān
- 25
अपरे प्रद्रुतास्तत्र दह्यमाना महागजाः
त्रेसुस्तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः
apare pradrutāstatra dahyamānā mahāgajāḥ
tresustathāpare ghore vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ
- 26
द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष
अश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभो
अपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः
drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa
aśvavṛndānyadṛśyanta rathavṛndāni cābhibho
apatanta rathaughāśca tatra tatra sahasraśaḥ
- 27
तत्सैन्यं भगवान् अग्निर्ददाह युधि भारत
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः
tatsainyaṃ bhagavān agnirdadāha yudhi bhārata
yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ
- 28
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे
प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे
dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave
prahṛṣṭāstāvakā rājansiṃhanādānvinedire
- 29
ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत
तूर्णम् आजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः
tatastūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata
tūrṇam ājaghnire hṛṣṭāstāvakā jitakāśinaḥ
- 30
कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः
तमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे
kṛtsnā hyakṣauhiṇī rājansavyasācī ca pāṇḍavaḥ
tamasā saṃvṛte loke nādṛśyata mahāhave

