26 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम्
तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्
ṛṣaya ūcuḥ
idānīṃ prāha yadviṣṇuḥ pṛṣṭaḥ paramamuttamam
tadidānīṃ samācakṣva dharmādharmasya vistaram
- 2
सूत उवाच
एवमेकार्णवे तस्मिन्मत्स्यरूपी जनार्दनः
विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्
sūta uvāca
evamekārṇave tasminmatsyarūpī janārdanaḥ
vistāramādisargasya pratisargasya cākhilam
- 3
कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे
कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद्विस्तरान्वितम्
kathayāmāsa viśvātmā manave sūryasūnave
karmayogaṃ ca sāṃkhyaṃ ca yathāvadvistarānvitam
- 4
ऋषय ऊचुः
श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम्
यस्मादविदितं लोके न किंचित्तव सुव्रत
ṛṣaya ūcuḥ
śrotumicchāmahe sūta karmayogasya lakṣaṇam
yasmādaviditaṃ loke na kiṃcittava suvrata
- 5
सूत उवाच
कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम्
ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते
sūta uvāca
karmayogaṃ ca vakṣyāmi yathā viṣṇuvibhāṣitam
jñānayogasahasrāddhi karmayogaḥ praśasyate
- 6
कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात्तत्परमं पदम्
कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः
karmayogodbhavaṃ jñānaṃ tasmāttatparamaṃ padam
karmajñānodbhavaṃ brahma na ca jñānamakarmaṇaḥ
- 7
तस्मात्कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम्
वेदोऽखिलो धर्ममूलमाचारश्चैव तद्विदाम्
tasmātkarmaṇi yuktātmā tattvamāpnoti śāśvatam
vedo'khilo dharmamūlamācāraścaiva tadvidām
- 8
अष्टावात्मगुणास्तस्मिन्प्रधानत्वेन संस्थिताः
दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षातुरस्य तु
aṣṭāvātmaguṇāstasminpradhānatvena saṃsthitāḥ
dayā sarveṣu bhūteṣu kṣāntī rakṣāturasya tu
- 9
अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः
अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम्
anasūyā tathā loke śaucamantarbahirdvijāḥ
anāyāseṣu kāryeṣu māṅgalyācārasevanam
- 10
न च द्रव्येषु कार्पण्यम् आर्तेषूपार्जितेषु च
तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा
na ca dravyeṣu kārpaṇyam ārteṣūpārjiteṣu ca
tathāspṛhā paradravye parastrīṣu ca sarvadā
- 11
अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः
अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः
aṣṭāvātmaguṇāḥ proktāḥ purāṇasya tu kovidaiḥ
ayameva kriyāyogo jñānayogasya sādhakaḥ
- 12
कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नेह दृश्यते
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममुपतिष्ठेत्प्रयत्नतः
karmayogaṃ vinā jñānaṃ kasyacinneha dṛśyate
śrutismṛtyuditaṃ dharmamupatiṣṭhetprayatnataḥ
- 13
देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा
कुर्यादहरहर्यज्ञैर्भूतर्षिगणतर्पणम्
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvadā
kuryādaharaharyajñairbhūtarṣigaṇatarpaṇam
- 14
स्वाध्यायैरर्चयेच्चर्षीन्होमैर्विद्वान्यथाविधि
पितॄञ्छ्राद्धैर् अन्नदानैर्भूतानि बलिकर्मभिः
svādhyāyairarcayeccarṣīnhomairvidvānyathāvidhi
pitṝñchrāddhair annadānairbhūtāni balikarmabhiḥ
- 15
पञ्चैते विहिता यज्ञाः पञ्चसूनापनुत्तये
कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भी प्रमार्जनी
pañcaite vihitā yajñāḥ pañcasūnāpanuttaye
kaṇḍanī peṣaṇī cullī jalakumbhī pramārjanī
- 16
पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति
तत्पापनाशनायामी पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः
pañca sūnā gṛhasthasya tena svargaṃ na gacchati
tatpāpanāśanāyāmī pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ
- 17
द्वाविंशतिस्तथाष्टौ च ये संस्काराः प्रकीर्तिताः
तद्युक्तोऽपि न मोक्षाय यस्त्वात्मगुणवर्जितः
dvāviṃśatistathāṣṭau ca ye saṃskārāḥ prakīrtitāḥ
tadyukto'pi na mokṣāya yastvātmaguṇavarjitaḥ
- 18
तस्मादात्मगुणोपेतः श्रुतिकर्म समाचरेत्
गोब्राह्मणानां वित्तेन सर्वदा भद्रमाचरेत्
tasmādātmaguṇopetaḥ śrutikarma samācaret
gobrāhmaṇānāṃ vittena sarvadā bhadramācaret
- 19
गोभूहिरण्यवासोभिर्गन्धमाल्योदकेन च
पूजयेद्ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रवस्वात्मकं शिवम्
gobhūhiraṇyavāsobhirgandhamālyodakena ca
pūjayedbrahmaviṣṇvarkarudravasvātmakaṃ śivam
- 20
व्रतोपवासैर्विधिवच्छ्रद्धया च विमत्सरः
यो ऽसाव् अतीन्द्रियः शान्तः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः
वासुदेवो जगन्मूर्तिस्तस्य सम्भूतयो ह्य् अमी
vratopavāsairvidhivacchraddhayā ca vimatsaraḥ
yo 'sāv atīndriyaḥ śāntaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ
vāsudevo jaganmūrtistasya sambhūtayo hy amī
- 21
ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान्मार्तण्डो वृषवाहनः
अष्टौ च वसवस्तद्वदेकादश गणाधिपाः
लोकपालाधिपाश्चैव पितरो मातरस्तथा
brahmā viṣṇuśca bhagavānmārtaṇḍo vṛṣavāhanaḥ
aṣṭau ca vasavastadvadekādaśa gaṇādhipāḥ
lokapālādhipāścaiva pitaro mātarastathā
- 22
इमा विभूतयः प्रोक्ताश्चराचरसमन्विताः
ब्रह्माद्याश्चतुरो मूलमव्यक्ताधिपतिः स्मृतः
imā vibhūtayaḥ proktāścarācarasamanvitāḥ
brahmādyāścaturo mūlamavyaktādhipatiḥ smṛtaḥ
- 23
ॐ ॐ ब्रह्मणा चाथ सूर्येण विष्णुनाथ शिवेन वा
अभेदात्पूजितेन स्यात्पूजितं सचराचरम्
oṃ oṃ brahmaṇā cātha sūryeṇa viṣṇunātha śivena vā
abhedātpūjitena syātpūjitaṃ sacarācaram
- 24
ब्रह्मादीनां परं धाम त्रयाणामपि संस्थितिः
वेदमूर्ताव् अतः पूषा पूजनीयः प्रयत्नतः
brahmādīnāṃ paraṃ dhāma trayāṇāmapi saṃsthitiḥ
vedamūrtāv ataḥ pūṣā pūjanīyaḥ prayatnataḥ
- 25
तस्मादग्निद्विजमुखान्कृत्वा सम्पूजयेदिमान्
दानैर्व्रतोपवासैश्च जपहोमादिना नरः
tasmādagnidvijamukhānkṛtvā sampūjayedimān
dānairvratopavāsaiśca japahomādinā naraḥ
- 26
इति क्रियायोगपरायणस्य वेदान्तशास्त्रस्मृतिवत्सलस्य
विकर्मभीतस्य सदा न किंचित्प्राप्तव्यमस्तीह परे च लोके
iti kriyāyogaparāyaṇasya vedāntaśāstrasmṛtivatsalasya
vikarmabhītasya sadā na kiṃcitprāptavyamastīha pare ca loke

