71 shlokas
- 1
मत्स्य उवाच
स्थित्वा च तस्मिन्कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपो घोरं समाश्रितः
matsya uvāca
sthitvā ca tasminkamale brahmā brahmavidāṃ varaḥ
ūrdhvabāhurmahātejāstapo ghoraṃ samāśritaḥ
- 2
प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः
बभासे सर्वधर्मस्थः सहस्रांशुरिवांशुभिः
prajvalanniva tejobhirbhābhiḥ svābhistamonudaḥ
babhāse sarvadharmasthaḥ sahasrāṃśurivāṃśubhiḥ
- 3
अथान्यद्रूपमास्थाय शंभुर्नारायणोऽव्ययः
आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः
athānyadrūpamāsthāya śaṃbhurnārāyaṇo'vyayaḥ
ājagāma mahātejā yogācāryo mahāyaśāḥ
- 4
सांख्याचार्यो हि मतिमान्कपिलो ब्राह्मणो वरः
उभावपि महात्मानौ स्तुवन्तौ क्षेत्रतत्परौ
sāṃkhyācāryo hi matimānkapilo brāhmaṇo varaḥ
ubhāvapi mahātmānau stuvantau kṣetratatparau
- 5
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम्
परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः
tau prāptāvūcatustatra brahmāṇamamitaujasam
parāvaraviśeṣajñau pūjitau ca maharṣibhiḥ
- 6
ब्रह्मात्मदृढबन्धश्च विशालो जगदास्थितः
ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः
brahmātmadṛḍhabandhaśca viśālo jagadāsthitaḥ
grāmaṇīḥ sarvabhūtānāṃ brahmā trailokyapūjitaḥ
- 7
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माभ्याहृतयोगवित्
त्रीनिमान्कृतवांल्लोकान्यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः
tayostadvacanaṃ śrutvā brahmābhyāhṛtayogavit
trīnimānkṛtavāṃllokānyatheyaṃ brahmaṇaḥ śrutiḥ
- 8
पुत्रं च शंभवे चैकं समुत्पादितवानृषिः
तस्याग्रे वाग्यतस्तस्थौ ब्रह्मा तामसमव्ययम्
putraṃ ca śaṃbhave caikaṃ samutpāditavānṛṣiḥ
tasyāgre vāgyatastasthau brahmā tāmasamavyayam
- 9
सोत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान्मानसः सुतः
किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानृषिः
sotpannamātro brahmāṇamuktavānmānasaḥ sutaḥ
kiṃ kurmastava sāhāyyaṃ bravītu bhagavānṛṣiḥ
- 10
ब्रह्मोवाच
य एष कपिलो ब्रह्म नारायणमयस्तथा
वदते भवतस्तत्त्वं तत्कुरुष्व महामते
brahmovāca
ya eṣa kapilo brahma nārāyaṇamayastathā
vadate bhavatastattvaṃ tatkuruṣva mahāmate
- 11
ब्रह्मणस्तु तदर्थं तु तदा भूयः समुत्थितः
शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलिः
brahmaṇastu tadarthaṃ tu tadā bhūyaḥ samutthitaḥ
śuśrūṣurasmi yuvayoḥ kiṃ karomi kṛtāñjaliḥ
- 12
श्रीभगवानुवाच
यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्यष्टादशविधं तु तत्
यत्सत्यं यदृतं तत्तु परं पदमनुस्मर
śrībhagavānuvāca
yatsatyamakṣaraṃ brahma hyaṣṭādaśavidhaṃ tu tat
yatsatyaṃ yadṛtaṃ tattu paraṃ padamanusmara
- 13
एतद्वचो निशम्यैव ययौ स दिशमुत्तराम्
गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगमज्ज्ञानतेजसा
etadvaco niśamyaiva yayau sa diśamuttarām
gatvā ca tatra brahmatvamagamajjñānatejasā
- 14
ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः
संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः
tato brahmā bhuvaṃ nāma dvitīyamasṛjatprabhuḥ
saṃkalpayitvā manasā tameva ca mahāmanāḥ
- 15
ततः सोऽथाब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह
पितामहसमाज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः
tataḥ so'thābravīdvākyaṃ kiṃ karomi pitāmaha
pitāmahasamājñāto brahmāṇaṃ samupasthitaḥ
- 16
ब्रह्माभ्यासं तु कृतवान्भुवश्च पृथिवीं गतः
प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः
brahmābhyāsaṃ tu kṛtavānbhuvaśca pṛthivīṃ gataḥ
prāptaśca paramaṃ sthānaṃ sa tayoḥ pārśvamāgataḥ
- 17
तस्मिन्नपि गते पुत्रे तृतीयमसृजत्प्रभुः
मोक्षप्रवृत्तिकुशलं भूर्भुवं नामतो विभुम्
tasminnapi gate putre tṛtīyamasṛjatprabhuḥ
mokṣapravṛttikuśalaṃ bhūrbhuvaṃ nāmato vibhum
- 18
गोपतित्वं समासाद्य तयोरेवागमद्गतिम्
एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येत उक्ताः शंभोर्महात्मनः
gopatitvaṃ samāsādya tayorevāgamadgatim
evaṃ putrāstrayo'pyeta uktāḥ śaṃbhormahātmanaḥ
- 19
तान्गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जितां गतिम्
नारायणश्च भगवान्कपिलश्च यतीश्वरः
tāngṛhītvā sutāṃstasya prayātaḥ svārjitāṃ gatim
nārāyaṇaśca bhagavānkapilaśca yatīśvaraḥ
- 20
यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि
ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम्
yaṃ kālaṃ tau gatau muktau brahmā taṃ kālameva hi
tato ghoratamaṃ bhūyaḥ saṃśritaḥ paramaṃ vratam
- 21
न रेमेऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन्
शरीरार्धात्ततो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्
na reme'tha tato brahmā prabhurekastapaścaran
śarīrārdhāttato bhāryāṃ samutpāditavāñchubhām
- 22
तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च
सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने
tapasā tejasā caiva varcasā niyamena ca
sadṛśīmātmano devīṃ samarthāṃ lokasarjane
- 23
तया समाहितस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपश्चरन्
ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्
tayā samāhitastatra reme brahmā tapaścaran
tato jagāda tripadāṃ gāyatrīṃ vedapūjitām
- 24
सृजन्प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद्विभुः
अपरांश्चैव चतुरो वेदान्गायत्रिसंभवान्
sṛjanprajānāṃ patayaḥ sāgarāṃścāsṛjadvibhuḥ
aparāṃścaiva caturo vedāngāyatrisaṃbhavān
- 25
आत्मनः सदृशान्पुत्रानसृजद्वै पितामहः
विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः
ātmanaḥ sadṛśānputrānasṛjadvai pitāmahaḥ
viśve prajānāṃ patayo yebhyo lokā viniḥsṛtāḥ
- 26
विश्वेशं प्रथमं तावन्महातापसमात्मजम्
सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्
viśveśaṃ prathamaṃ tāvanmahātāpasamātmajam
sarvamantrahitaṃ puṇyaṃ nāmnā dharmaṃ sa sṛṣṭavān
- 27
दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्
dakṣaṃ marīcimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum
vasiṣṭhaṃ gautamaṃ caiva bhṛgumaṅgirasaṃ manum
- 28
अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः
त्रयोदशगुणं धर्ममालभन्त महर्षयः
athaivādbhutamityete jñeyāḥ paitāmaharṣayaḥ
trayodaśaguṇaṃ dharmamālabhanta maharṣayaḥ
- 29
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः
ताम्रा क्रोधाथ सुरता विनता कद्रुरेव च
aditirditirdanuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ
tāmrā krodhātha suratā vinatā kadrureva ca
- 30
दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव
मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल
dakṣasyāpatyametā vai kanyā dvādaśa pārthiva
marīceḥ kaśyapaḥ putrastapasā nirmitaḥ kila

